خلاصهء درس شصت و چهارم :
هيچ ممكن موجود سواى واجب بالذّات حتّى افعال اختيارى نيست مگر اينكه آن ، فعل واجب بالذّات بوده ، معلول او باشد خواه بدون واسطه يا واسطه يا به وسائطى ، پس در دائرهء وجود جز ذات واحد مستقلّ چيزى نيست و اين روابط با آن وجود اصيل ذات باريتعالى ، تقوّم و استقلال مىيابند .
و اين نكته نيز روشن است منافاتى وجود ندارد بين اينكه واجب بالذّات فاعل قريب بر هر فعل و فاعل باشد و بين اينكه واجب بالذّات فاعل بعيد محسوب گردد بنابر ترتّب علل و معلولها .
وجه عدم منافات در متن درس بيان گرديده است .
پس بين استناد فعل به فاعلى كه واجب بالذّات است و بين استناد فعل بفاعلى كه موضوع فعل است مثل انسان مثلا ، تدافع و تعارضى نيست زيرا فاعليّت در اينجا طولى است نه عرضى آرى مقابل اين قول حقّ كه در بالا به آن اشاره گرديد دو قول ديگر افراطى و تفريطى از برخى از متكلّمين اهل سنّت در اين زمينه ديده مىشود يكى فرقهء معتزله و ديگرى فرقهء اشاعره .
فرقه معتزله معتقدند كه افعال اختيارى انسان كاملا مخلوق انسان است و براى واجب بالذّات در برابر اين افعال شأنى و موقفى نيست جز اينكه تقدير كند انسان را بر انجام فعل يعنى براى انسان اسبابى را خلق كند مثل قوا و جوارح تا انسان بوسيله قوا افعال را بطور اختيار انجام دهد .
فرقهء معتزله براى اثبات اين ادّعا چند دليل اقامه كرده است ، مرحوم استاد علّامه اين چند دليل آنان را نقل سپس پاسخ از آنها ميدهد .
درست نقطهء مقابل فرقه معتزله ، فرقه اشاعره است .