متعلّق به موجودات ممكن ، از اينجهت كه براى اين موجودات ، نظام خاصّ خودش هست .
معناى قضا در نظر ملّاصدرا ( ره )
ملّاصدرا ( ره ) قضا را علم ذاتى متعلّق به تفاصيل خلقت موجودات ميداند و چنين مىگويد : « قضا نزد فلاسفه عبارت است از وجود صور عقلى براى جميع موجودات كه از ناحيهء واجب بالذّات ، از طريق ابداع ، و به صورتى دفعى بدون نياز به زمان افاضه شده باشد براى اينكه اين صور عقلى نزد فلاسفه از مجموعهء عالم و از مجموعهء افعال خدا است كه ذوات اين مجموع با ذات واجب بالذّات مباين مىباشد .
و امّا نزد ما قضا ، صور علمى است كه براى ذات واجب بالذّات لازم مىباشد بدون جعل و تأثير و عبارت ايشان چنين است : « و عندنا صور علميّة لازمة لذاته بلا جعل و بلا تأثير و تأثّر . . . » و اين صور علميّه از اجزاء عالم نيست زيرا براى اين صور نه حيثيّت عدمى است و نه امكانات واقعى ، پس قضاء مربوط بربّ ( قضاء ربّانى ) كه عبارت از صورت علم خداوند است قديم بالذّات مىباشد و با بقاء خداوند بقاء دارد انتهى « 1 » .
نكتهء قابل ذكر در كلام ايشان اين است كه شايسته است قول او ( يعنى : صور علميّة لازمة لذاته ) ، حمل ، بر علم ذاتى بشود كه از ذات واجب ، منفكّ و جدا نيست و در غير اين صورت يعنى اگر صور عقليّه از سنخ لازم ذات بوده و خارج از ذات بوده باشد قطعا جزو عالم بوده و قديم بالذّات نبوده است همانطور كه ايشان اين مطلب را تصريح كرده است .
علاوه بر اين ، اگر اين صور علمى از قبيل علم حضورى باشد بر قول افلاطون در علم پروردگار منطبق مىگردد درحاليكه مرحوم ملّاصدرا ( ره ) بر اين تطبيق هرگز راضى نيست و اگر از قبيل علم حصولى باشد بر قول فلاسفه مشّاء در باب علم واجب منطبق مىگردد درحاليكه مرحوم ملّاصدرا ( ره ) بر اين تطبيق نيز قطعا راضى نيست .
هامش
( 1 ) - اسفار اربعه ج 6 ص 292 .