حركات و آنچه كه مترتّب بر حركات است از قبيل تقدّم و تأخّر را تقدير و مورد سنجش قرار ميدهد و گاهى انسان ، موجودات ثابت ( يعنى موجوداتى كه نه حركتاند و نه در حال حركت مثل موجودات مجرّد ) را با موجودات ( و پديدههاى ) متغيّر ( مثل زمان و حركت ) باهم اعتبار مىكند و در نتيجه ، معيّت و باهم بودن ( موجود ) ثابت با ( موجود ) متغيّر را فايده ميدهد و اين معيّت در فلسفه بنام « دهر » ناميده مىشود و گاهى انسان ، موجود ثابت را همراه امور ثابت اعتبار مىكند و فايده و نتيجه اين اعتبار معيّت ثابت با امو ثابت و نيز معيّت ثابت كلى ( يعنى موجودى كه داراى سعهء وجودى است ) با ثوابت مادون خود مىباشد و اين نوع از معيّت ( در فلسفه ) بنام « سرمد » ناميده مىشود .
اين نكته در اينجا قابل ذكر است كه در دهر و سرمد نه تقدّم است و نه تأخّر زيرا تغيّر و انقسام در ايندو ( مرحله از وجود ) محقّق نيست .
كلام صدر المتألّهين ( ره ) در اسفار درباره معناى دهر و سرمد :
امّا موجوداتى كه نه از قبيل حركتاند و نه در حال حركتاند اينگونه موجودات در ظرف زمان نيستند بلكه ثبات آنها با متغيّرها اعتبار گرديده است و اين نوع معيّت بنام « دهر » ناميده مىشود .
و همچنين معيّت متغيّرها با متغيّرها نه از جهت تغيّر آنها بلكه از جهت و حيثيّت ثبات آنها « دهر » ناميده مىشود زيرا هيچ چيزى و شىاى نيست جز اينكه براى آن يك نحو ثباتى هست گرچه ثبات آن ، همان ثبات تغيّر باشد پس اين نوع معيّت نيز « دهر » ناميده مىشود .
و اگر امور ثابت با امور ثابت اعتبار گردند اين نحو اعتبار و معيّت « سرمد » ناميده مىشود و به ازاء اين معيّت اخير ( يعنى سرمد ) و معيّت قبل آن ( يعنى دهر ) تقدّم و تأخّرى
هامش
ص 463 - قبسات ص 7 و ص 18 و ص 87 و ص 90 - مباحث مشرقيّه ج 645 - تعليفهء ملاصدرا بر الهيّات شفا ص 157 . ( شارح )