خلاصهء درس چهل و چهارم :
موضوع حركات جوهرى و عرضى ، مادّه است و جنس و فصل همان مادّه و صورت است اگر در ذهن لا به شرط اخذ شوند و ماهيّات نوعى از نوع عالى و متوسّط به طرف نوع سافل متنازل مىباشند و گاهى انواع كثيرى تحت جنس واحد قريب مندرج مىگردند ، و اندراج يا عرضى است يا طولى :
اندراج عرضى مثل اندراج انواع حيوانات مثل انسان و گوسفند و گاو و ساير حيوانات دريائى و خشكى تحت جنس حيوان و اندراج طولى مثل اندراج انسان تحت جنس حيوان و اندراج حيوان تحت جسم نامى و اندراج جسم نامى تحت جنس جسم مطلق و اندراج جسم مطلق تحت جوهر تا اينجا مثالهاى اندراج عرضى و طولى در سلسله جواهر بود و نظير اين اندراج طولى و عرضى در ساير اجناس عالى از قبيل كيف و كمّ و اضافه و وضع و اين و جده و غير اينها نيز وجود دارد كه در جاى خود از آنها بحث مىشود .
لازمهء اندراج طولى از انواع جوهرى اينكه مادّهء اوّلى متحصّل به صورت اوّلى بوده سپس آن دو يعنى مادّه اولى و صورت اوّلى باهم بمنزلهء مادّهء دوّم براى صورت دوّم محسوب شده و سپس آن دو يعنى مادّهء دوّم با صورت دوّم كه مجموعا بنام مادّهء دوّم ناميده مىشود مادّه براى صورت لا حق محسوب مىگردد اين رويّه در سلسلهء انواع جوهرى تا آخرين انواع جوهرى ادامه پيدا مىكند .
لازمهء اندراج عرضى از انواع جوهرى اين است كه در آن مادّهاى و براى اين مادّه صور متعدّد متعاقبى است بطوريكه هر زمان كه يكى از اين صور متعاقب بر اين مادّه وارد شده حلول كند مادّه مزبور از پذيرش صورت ديگر امتناع مىكند .
حال اگر پيدايش انواع گوناگون جوهرى طولى و عرضى در رابطه با حركت جوهرى در آنها مورد ملاحظه قرار گيرد مسائلى وجود دارد كه توضيح آن در متن درس ذكر شده مراجعه نمائيد .