فصل ششّم در مسافت حركت « 1 »
مسافت ، مقولهاى است كه حركت در آن واقع ( و جارى ) مىگردد مثل حركت جسم در كمّ خود با نموّ كردن و در كيف خود مثل حالبحال شدن شىء . ( پس وقوع حركت در مقولهء مسافت به اين معنا نيست كه در ماهيّت مثل كيف يا وجود فى نفسه آن مقوله ، تغيير و تحولى رخ ميدهد بلكه در وجود آن مقوله ، تغيير و تحوّلى واقع مىشود زيرا :
اوّلا بديهى و ضرورى است كه امر ذاتى ، قبول تغيّر و تحوّل نمىكند ( زيرا تغيّر و تحوّل در امر ذاتى يك ماهيّت ، موجب انقلاب ماهيّت آن خواهد بود و اين نيز محال است )
و ( ثانيا ) از جملهء ذاتيّات ، مقولات هستند مقولاتى كه اجناس عاليه ( از قبيل جوهر - عرض - كمّ - كيف - فعل - جده - وضع و . . . ) بوده و براى ماهيّات پايينتر از خودشان ، ذاتيات محسوب مىگردند ( يعنى مقولات ، داخل در ماهيّات موجودات شده ، به صورت جزء ذاتى از قبيل جنس و فصل ظاهر مىگردند ) .
و ( ثالثا ) حركت عبارت است از تغيير تدريجى متحرّك در معنا ( و مقولهاى ) كه در آن معنى ( و مقوله ) حركت مىكند پس ( با توجّه به سه مقدمه بالا مىگوئيم : ) اگر حركت واقع در مقولهء كيف مثلا تغيّرى باشد از ناحيه متحرّك در ماهيّت كيف ، اين نوع تغيّر ، تغيّر در امر ذاتى
هامش
( 1 ) - طبيعيّات شفا فنّ اوّل مقالهء دوّم فصل دوّم - مباحث مشرقيّه ج 1 ص 563 و ص 567 - اسفار ج 3 ص 69 و ص 75 . ( شارح )