فاعلهاى داراى علم و شعور مثل انسان و ساير حيوانات دو گونهاند :
گونهء اوّل اينكه غايت اينها عين فعلشان و فعلشان معلول فاعلشان و در نتيجه ، غايت ، معلول فاعلشان مىباشد .
گونهء دوّم اينكه وجود غايت فعل فاعلهاى داراى علم و شعور مترتّب بر وجود فعل و متأخّر از آن مىباشد .
تفصيل اين مطالب و نظر مرحوم استاد علّامه در اين زمينهها در متن درس ذكر شده است ، غايت همواره به فاعل برمىگردد گرچه برحسب نظر ابتدائى يك مرتبه به فاعل و مرتبهء ديگر به مادّه و مرتبهء سوّم به غير اين دو برمىگردد .
در اين زمينه ايرادى و پاسخى از آن در متن درس ذكر شده ، مراجعه نمائيد .
جمعى از متكلّمين غايت را از خداوند در افعال نفى نمودهاند و برخى نيز غايت در افعال خداوند را به مخلوقات برگرداندهاند ؛ تفصيل اين مطالب و ردّ اين دو نظر و نظر خود مرحوم استاد علّامه در اينكه خداوند غايت همهء اشياء است همراه توهّم تناقض در اين زمينه بيان شده است مراجعه نمائيد .
شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 121
مساهمون: الشيخ حسين الحقاني
ص١٢١