بطور كلّى اين دو مقوله ، كه دو هيئت عارض بر معروضشان مىباشد از جملهء اشيائى هستند كه داراى حركت مىباشند « 1 »
مرحوم ملاصدرا ( ره ) در اسفار مىگويد :
« بدان كه وجود هريك از اين دو مقوله ( ان يفعل و ان ينفعل ) در خارج ، عبارت از سلوك از مرتبهاى ( از تأثير و تأثّر ) به مرتبه ديگر نيست زيرا اين نحو سلوك به عينه معناى حركت است ( و حركت نيز يك معناى ماهوى نيست تا مقولهاى از مقولات باشد ) و نيز وجود اين دو مقوله ، وجود مقولاتى نيست كه به واسطه آنها تحريك و تحرّك واقع مىشود نظير كيف در مثل سواد ( سياهى ) و كمّ در مثل مقدار جسم نامى يا وضع مثل جلوس و مستوى القامه بودن و نه غير اينها از مقولات بلكه وجود اين دو مقوله ، عبارت از وجود شىءاى از اين مقولات است ما دامى كه مؤثّر است ( ان يفعل ) و يا متأثر ( ان ينفعل ) .
پس وجود سياهى يا گرمى مثلا از اين جهت كه سياهى است يا گرمى ، از باب مقولهء « كيف » مىباشد امّا وجود هريك از اين دو ( سياهى و گرمى ) از اين حيث كه خود ، امر تدريجى بوده از آن ، تدريجى ديگر حاصل مىشود يا خود ، از امر تدريجى ديگرى حاصل مىشود ، از مقولهء « ان يفعل » و يا « ان ينفعل » مىباشد .
اما خود تغيير تدريجى يعنى خارج شدن آن ، از قوّه به فعل خواه در طرف فاعل يا در طرف منفعل باشد ، عبارت از عين حركت است نه چيز ديگر پس ( از مطالب بالا ) ثابت شد كه اين دو مقوله در خارج يك نحو وجودى دارند ( و آن يك وجود تدريجى است كه استقلالى از خود ندارند ) و عرضى بودن آن دو ( نيز ) محرز مىباشد « 2 » ( زيرا نياز به موضوعى دارند كه بر آن عارض مىگردند . )
هامش
( 1 ) - اسفار ج 4 ص 224
( 2 ) - اسفار ج 4 ص 225 .