فصل بيست و يكم در دو مقولهء « ان يفعل » و « ان ينفعل »
امّا مقولهء اوّل : ( ان يفعل ) آن ، هيئتى است غير قارّ كه در شىء تأثيركننده از جهت تأثير در شىء ديگر پديد مىآيد ما دامى كه مؤثّر است مثل حرارت دادن يك شىء حرارت دهنده ما دامى كه حرارت مىدهد و مثل خنك كردن شى خنككننده ما دامى كه خنك مىكند .
امّا مقولهء دوّم : ( ان ينفعل ) آن ، هيئتى است غير قارّ كه در شىء متأثّر ، حاصل مىشود ما دامى كه متأثّر بوده اثر را مىپذيرد ، مثل حرارت شىء حارّ و گرم ما دامى كه حرارت را از شىء حرارتدهنده ، مىپذيرد و مثل سردى و خنكى شىء سرد ما دامى كه خنكى و سردى را از شىء خنككننده ، قبول مىكند .
از خواصّ اين دو مقوله :
اوّلا : همانطور كه از مثالهاى بالا آشكار است اين دو مقوله ، بر ساير مقولات از قبيل كيف و كمّ و وضع و غير اينها ( از مقولاتى كه در آنها حركت تدريجى واقع مىشود ) عارض مىشوند .
ثانيا : اشيائى كه معروض اين دو مقوله واقع مىشوند از اين جهت كه معروض اين دو مقوله هستند ، خالى از حركت نيستند از اينرو ، از آن ، به لفظ « ان يفعل » و « ان ينفعل » تعبير آورده شده كه ظهور در حركت و تدرّج دارند نه با لفظ « فعل » و « انفعال » كه چهبسا در مورد تأثير و تأثّر دفعى غير تدريجى ، استعمال مىشوند .