خلاصهء درس نوزدهم :
اقسام ابتدائى جوهر پنج تا هستند : صورت مادّى ، هيولى ، جسم ، نفس ، عقل » اين تقسيم ، تقسيم دائر بين نفى و اثبات نمىباشد يعنى اين تقسيم براساس استقراء و جستجو بيان گرديده است .
مرحوم استاد علّامه بر اين تقسيم دو اشكال ذكر و سپس عبارت صدر المتألهيّن را در كيفيّت تقسيم جوهر به اقسام پنجگانه : جسم - صورت - مادّه - نفس و عقل را در متن درس نقل و نيز كلام ملّاصدرا را در مورد دليل متانت و خوبى شيوهء تقسيم او متذكّر و بدنبال آن مرحوم استاد علامّه دو اشكال نيز بر نحوهء تقسيم ايشان ذكر و در نتيجه اثبات مىكند كه تقسيم ايشان نيز چندان وجاهت نيز ندارد !
تفصيل مطالب بالا در متن درس ذكر شده مراجعه نمائيد .
* * * در وجود جسم به معناى جوهر ممتّد در جهات سهگانه به نحوى كه حسّ آن را يك امر متصل واحدى مىيابد كه بالفعل قبول قسمت باجزاء مىنمايد شكّى در آن وجود ندارد و لكن اين مسأله كه جسم ، مجموعهاى از اجزاء بالفعل بوده ، داراى فواصل ، مىباشد محّل اختلاف فلاسفه بوده ، اقوال هفتگانه دربارهء آن ابراز شده است كه در متن درس ذكر شده است .
مرحوم استاد علّامه هريك از اين اقوال را مورد اشكال و انتقاد قرار داده و در خاتمهء درس ، نظريّهء علماء علم طبيعى در عصر جديد را كه آن را مجموعهاى از اتم و ذرّات اتمى متراكم مىدانند مورد پذيرش قرار داده ، مىگويد بر اين مبنى در بحث از احكام مادّه لازم است نيروى اتمى را نوعى عالى مترتّب بر جوهر قبل از جسم قرار دهيم و بحثهاى متفرّقه را بر اين اساس ترتيب بدهيم .