بر آن معنا صادق است ، لازم مىآيد ، دو جنس يا اجناس متباين ، داشته باشد و اين ، محال است .
نظير اين ، مفاهيمى است از قبيل شىء و وجود و نحو اينها كه بر واجب و ممكن ، هر دو صادق مىآيد و در نتيجه ، مفاهيمى از قبيل شىء و وجود ، تحت هيچ مقولهاى از مقولات دهگانه داخل نيست و اشاره به آن سابقا گذشت .
4 - ماهيّات بسيطه مثل « فصول جوهرى » ( مثل ناطق ، فصل انسان كه فصل جوهرى محسوب مىشود ) و مثل « نوع مفرد » ( يعنى نوعى كه فوق آن نوعى وجود ندارد ) اگر واقعيّت داشته باشد همهء اينها ، از تحت مقولات ، خارج هستند و بحث آن ، در مبحث ماهيّت گذشت .
5 - « واجب » و « ممتنع » از ( دائرهء ) مقولات ، خارج هستند زيرا هركدام از اين دو ، ماهيّتى ندارند و مقولات ، ماهيّاتى هستند كه اجناس ( عالى ) محسوب مىشوند .
تعداد مقولات :
جمهور « مشائيّون » « 1 » عقيده دارند كه مقولات ، دهتا هستند و عبارتند از :
« جوهر - كمّ - كيف - وضع - اين - متى - جده - اضافه - ان يفعل ان ينفعل » .
دليل آنان ، استقراء است و برهانى اقامه نشده است كه فوق اين اجناس ، مقولهاى وجود ندارد كه از همهء اينها يا برخى از اينها ، اعمّ باشد .
امّا مفهوم « ماهيّت » و « شىء » و « موجود » و امثال اينها ( از مفاهيم عامّ ) بر جميع مقولات دهگانه ، صادق است و همچنين مفهوم « عرض » و « هيئت » و « حال » كه جزء جوهر ، بر نهتاى آنها ، صادق است و نيز « هيئت نسبى » كه بر هفت تاى اخير كه آنها را « اعراض
هامش
( 1 ) - از جملهء مشائين معلّم « اوّل ارسطو » در كتاب خود : « قاصيغور ياس » يعنى مقولات و نيز در كتاب : « طوبيقا » يعنى جدل ، تصريح دارد كه مقولات دهتا است و از فلاسفه نيز مثل شيخ الّرئيس ابو على سينا در طبيعيّات شفاء فنّ اوّل مقالهء دوم ص 42 و صدر المتألّهين در اسفار ج 4 ص 6 ( شارح )