خلاصهء درس هشتم :
هر مفهوم مفروضى عقلا يا واجب است يا ممتنع يا ممكن و در اصطلاح علماء علم منطق به صورت قضيّهء منفصلهء حقيقيّه است كه داير بين نفى و اثبات مىباشد .
واجب ، موجودى است كه وجودش ضرورت دارد و ممتنع چيزى است كه عدمش واجب اوست ممكن چيزى است كه نه وجودش و نه عدمش واجب است .
اين تعاريف ، تعاريف لفظى بوده ، از قبيل شرح اسم مىباشند نه تعاريف حقيقى زيرا وجوب و امتناع و امكان از قبيل معانى بديهى و روشن هستند كه در صفحهء ذهن هر انسانى به صورت بديهى و اوّلى نقش مىبندند و اگر بخواهيم اين معانى را تعريف حقيقى بكنيم دچار دور مىشويم و تفصيل اين مطالب در متن درس ذكر شده مطالعه نمائيد .
اشكالى بر معناى امكان وارد شده به اين ترتيب كه امكان به معناى سلب ضرورت وجود و سلب ضرورت عدم مىباشد و اين هر دو سلبى هستند و محال است ذات ممكن متّصف به صفت سلبى شوند و معنى ندارد ممكن ، در خارج به امكان يعنى سلب تحصيلى يعنى عدم ، متّصف گردد .
در پاسخ اين اشكال اجمالا عرض مىكنيم ، كه سلب موجود در امكان از قبيل عدم مضاف بوده ، براى آن حظىّ و نصيبى از وجود بوده ، آثارى بر آن مترتّب مىشود گرچه عقل آن را در ابتداء تصوّر به صورت سلب تحصيلى مىيابد .
پس در حقيقت سلب اعتبار شده در معناى امكان ، به معناى ثبوتى و وجودى برمىگردد و از اينجا اشكالات گفته شده در مورد امكان مرتفع مىگردد تفصيل اشكالها و پاسخ آنها در متن درس ذكر شده مراجعه نمائيد .
از مطالب گفته شده در متن درس چند مطلب قابل استفاده است :
1 - موضوع امكان ماهيّت است پس هر ممكنى داراى ماهيّت است .
2 - امكان لازم ماهيّت است و مراد از لازم ، لزوم اصطلاحى در فلسفه و منطق