از آن جهت كه مفهوماند مصداق مفهوم ديگرى باشند و به عبارت ديگر هرگاه دو مفهوم از آن جهت كه مفهوماند موضوع واقع شوند و مفهوم سومى به حمل شايع بر آنها حمل گردد ، اين محمول ( مفهوم سوم ) ما به الاشتراك يا جامع عرضى براى دو مفهومى است كه موضوع واقع شدهاند . براى رفع هرگونه ابهام ، يادآور مىشويم كه ، چنان كه در توضيح مراتب ذهن گذشت ، ذهن انسان در تماس با خارج از طريق حواس ابتدا مفاهيمى ( جزئى و كلى ) كسب مىكند ، اين مفاهيم حاكى از خارج از ذهناند ولى ذهن قادر است كه به همين مفاهيم اوّلى به منزلهء شيئى خارجى نگريسته با مفاهيم ديگرى از آنها حكايت كند و بدينوسيله آنها را مورد شناسايى قرار داده احكام و خواصشان را بهدست آورد . پس مفاهيم اوّليه ناظر به خارجاند و اين مفاهيم جديد ناظر به مفاهيم اوّليه و باز در توان ذهن است كه دستهء دوم از مفاهيم را مورد بازنگرى قرار داده بهوسيلهء دسته سومى آنها را شناسايى كند كه در اين صورت مفاهيم دستهء سوم ناظر به مفاهيم دستهء دوم بوده حاكى از آنها هستند و هكذا . اين نگرش طولى در هيچ حدى متوقف نمىشود . اصطلاحا به هر دسته از اين مفاهيم « مرتبهاى از ذهن » مىگويند .
پس مفاهيم اوّليه ، كه ناظر به خارج از ذهناند ، پايينترين مرتبهء ذهن هستند و مفاهيم دستهء دوم ، كه ناظر به مفاهيم دستهء اوّل هستند ، مرتبهء دوم ذهن و مفاهيم دستهء سوم مرتبهء سوم ذهناند و به همين ترتيب الى آخر . پس مىتوان گفت كه هر مرتبهء پايينتر ذهن نسبت به مرتبهء بالاتر حكم عين و خارج را دارد و مصداقى براى مفهوم يا مفاهيمى از دسته بالاتر است از آن جهت كه مفهوماند و درنتيجه هر مفهومى از مفاهيم مرتبهء بالاتر يك جامع و ما به الاشتراك عرضى است براى مفاهيمى از مرتبهء پايينتر . ضمنا روشن شد كه ظرف صدق جامع عرضى بين چند مفهوم ذهن است نه خارج ، يعنى جامع عرضى بين چند مفهوم از معقولات ثانيه منطقى است .
امّا تصور ما به الاشتراك يا جامع ذاتى مشكلتر است . ما به الاشتراك ذاتى دو مفهوم محمولى است كه بر آن دو مفهوم از آن جهت كه مفهوماند به حمل اوّلى حمل شود . به عبارت ديگر ، هرگاه دو يا چند مفهوم با نظر استقلالى و از آن جهت كه مفهوماند موضوع واقع شوند و مفهوم ديگرى به حمل اوّلى بر اين موضوعات حمل شود ، اين محمول جامع و ما به الاشتراك ذاتى مفاهيمى است كه موضوع واقع شدهاند . جامع ذاتى مفهومى است مبهم كه تصور آن ، آنچنانكه هست ، به تنهائى ميسور نيست و تصور صحيح آن تنها در ضمن يكى از مفاهيمى كه اين مفهوم
شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 272
مساهمون: الشيخ محمد تقي مصباح اليزدي
ص٢٧٢