با توجه به سه اصل فوق ، به رفع تناقض يادشده بپردازيم . گفته شد كه از تركيبات نامبرده تنها تركيب از مادّه و صورت خارجى و تركيب از اجزاء مقدارى هستند كه با بساطت خارجى وجود ناسازگارند ، ما هريك از اين دو نوع تركيب را جداگانه مورد بررسى قرار مىدهيم .
تركيب از اجزاء مقدارى : هر امتداد خارجى به امتدادات كوچكترى انقسامپذير است ، به هريك از اين امتدادات كوچكتر « جزء » مىگويند و چون خود اين اجزاء بعد و بالتبع اندازه و مقدار دارند ، به آنها « جزء مقدارى » مىگويند .
پس هر امتدادى مركب است از اجزاء مقدارى . مثلا يك امتداد ده مترى به ده امتداد يك مترى انقسامپذير است ، پس مركب از ده جزء مقدارى است و هريك از اين اجزاء خود مركب از ده جزء مقدارى كوچكترند و هكذا . بنابراين ، وجود خارجى هر امتدادى مركب است از وجود اجزاء مقدارى آن ؛ به عبارت ديگر ، از تركيب چند وجود وجود ديگرى حاصل شده است و اين مسئله با بساطت وجود منافات دارد .
جواب : آنچه موجب اين اشكال شده غفلت از اين نكته است كه اجزاء مقدارى اجزاء بالقوهاند نه بالفعل . در هيچ امتداد حقيقيى اجزاء مقدارى بالفعل وجود ندارد . معناى اين گفته كه هر امتدادى مركب از اجزاء مقدارى است اين است كه مىتوان با تفكيك خارجى آن را به امتدادات كوچكتر تبديل كرد ، نه اينكه بالفعل در آن امتدادات كوچكترى يافت مىشوند . پس اجزاء بالفعلى در كار نيست ، آنچه بالفعل است كل امتداد است نه اجزاء ، اجزاء همه بالقوهاند .
اكنون بنابر اصل دوم ، كه موجوديت دائرمدار فعليت است ، چون اجزا بالفعل نيستند ، موجود هم نيستند و چون موجود نيستند ، تركيب نشدهاند ، زيرا تركيب از اجزاء معدوم محال است .
پس در مورد اجزا نه فعليتى در كار است نه موجوديتى و نه تركيبى . اما در مورد كلّ امتداد ، بايد گفت كه چون كل امتداد بالفعل است ، بنابر اصل دوم موجود است و بنابر اصل اول ، كه موجوديت مساوق وحدت است ، بالتبع اين امتداد يك واقعيت است .
پس كل امتداد موجود و واحد است و اجزاء آن و تركيب اين اجزا با يكديگر غير موجودند ، بنابراين آنچه در خارج واقعيت دارد يك وجود غيرمركب از اجزاست و لا نعنى بالبسيط الّا هذا .
اشكال : ممكن است بگويند كه شما امتداد را قبل از انفكاك به اجزاء مقدارى در نظر گرفتيد و مورد تجزيهوتحليل قرار داديد و البته در اين مورد استدلال فوق بجاست اما اگر
شرح نهاية الحكمة ( فارسى ) — صفحة 119
مساهمون: الشيخ محمد تقي مصباح اليزدي
ص١١٩