البته مسئله دقيق است ، بايد تأمل و دقت بيشترى شود ، ان شاءاللَّه روى آن فكر خواهم كرد .
تلميذ : آيا انتزاع مفاهيم متكثره از ذات اقدس حق - جلّ و اعلا - ممكن است ؟ اگر ممكن است به چه اعتبار و عنايتى است ؟ و اگر ممكن نيست كيفيت پيدايش اسما و صفات حضرت حق - جلّ و عزّ - چگونه بوده است ؟ و آيا اسما و صفات كه مفاهيمى هستند كه بدون شك داراى منطبقٌ عليه خارجى مىباشند ، با ذات اقدس حق معيت و عينيت دارند ، يا آنكه آنها در مرتبهء متأخرهء از ذات بوده ، و جزء تعينات ذات محسوب مىگردند ؟
چون مىدانيم انتزاع مفاهيم كثيره از ذات واحد بسيط من جميع الجهات محال است ، به علت آنكه مصداق ، هويت و خارجيت مفهوم است و بنابراين ، تعدد مفاهيم ، بالملازمه موجب تعدد مصاديق مىگردد ؛ پس چگونه متصور است از مصداق واحد ، مفاهيم كثيرى انتزاع شوند ، و حال آنكه مصداق ، همان هويت خارجيهء مفهوم است ؟
و اين ، همان طريقهاى است كه مرحوم صدر المتألّهين و مرحوم حاجى سبزوارى - رحمة اللَّه عليهما - مشى نمودهاند .
و بنابر اين اساس ، انتزاع عالم و قادر و ساير صفات و اسماى خداوند به اعتبار تعلقشان به افعال حق تعالى است ، پس چون در فعل خدا ، جنبهء علمى و قدرتى هست و فعل ، معلوم و مقدور مىباشد ، پس بالملازمه بايد گفت : خداوند عالم و قادر است .
مرحوم آقا سيد احمد طهرانى كربلايى اصرار دارند بر عدم عينيت اسما و صفات با ذات حق متعال ، و آقا حاج شيخ محمد حسين اصفهانى اصرار بر عينيت دارند و انتزاع مفاهيم كثيره را از ذات واحد ، به اعتباراتى محال نمىدانند .
علامه : هيچ ترديدى نيست بر اينكه انتزاع مفاهيم كثيره از ذات واحد بسيط من جميع الجهات ، متصور نيست . و مسلّماً نزاع عينيت و عدم عينيت صفات و اسما با ذات اقدس حضرت احديت ، در تمام اسما و صفات نيست ؛ در صفات و اسماى فعليه ،
رساله لب اللباب در سير و سلوك اولى الألباب به ضميمه مصاحبات ( طبع جديد ) ( فارسى ) — صفحة 205
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢٠٥