اين نقوش نيز مَحو مىشود و از بين مىرود ، و عالم دوباره به همان واقعيت وسيع و بدون صُوَر و نقوش برمىگردد .
آن حقيقت وسيع ، آيا نفس رحمانيه است ، يا فيض مقدس و يا وجود منبسط و يا نُورُ نَبِيِّكَ يَا جَابِر ؟ احتمالات مختلفى است .
تلميذ : آيا احتمالاتِ مختلفى است ، يا عبارات مختلف و واقعيتش يك امر واحد است ؟
علامه : براى ما ، احتمالات مختلف است و براى گوينده ، عبارات .
گوينده مىداند چه خبر بوده است ! ما بيچارهايم ؛ چه خبر داريم ؟ از كتاب چه مىدانيم ؟
* * * تلميذ : در تفسير آيهء شريفهء :
«
فَضُرِبَ بَيْنَهُمْ بِسُورٍ لَهُ بابٌ باطِنُهُ فِيهِ الرَّحْمَةُ وَ ظاهِرُهُ مِنْ قِبَلِهِ الْعَذابُ »
. « 1 »
در رسالهء معاد مىفرماييد : « اين حجاب و ديوار چيز واحدى است كه داراى ظاهر و باطنى است ، غاية الأمر رحمت خدا براى كسانى است كه بهفوز و رستگارى در باطن آن قرار گرفتهاند و عذاب خدا براى كسانى است كه در ظاهر آن به هلاكت رسيدهاند . و مثل آنكه اگر انظار آنان از ظاهر عبور كند و به باطن برسند ، به نعمت و نعيم خدا مىرسند و رحمت الهيه ، آنان را در زير پوشش خود خواهد گرفت .
و مثل اينكه در مقابل مؤمنان و كافران يك چيز بيشتر نيست و فقط اختلاف ، در ناحيهء ادراك آنهاست ؛ همچنان كه در دنيا نيز اين چنين بودهاند .
و آن چيز واحد ، همان راهى است كه به سوى خدا مىپيمايند ؛ ليكن مؤمنان ، اين راه را در دنيا به راه راست كه همان صراط مستقيم است مىپيمايند و غير مؤمنان از راه
هامش
( 1 ) . ذيل آيهء 13 سورهء حديد : « و ميان بهشتىها و جهنمىها ديوارى زده مىشود كه داراى درى است و در باطن آن در ، رحمت است و در ظاهر آن ، از جانبش عذاب است . »