هوسآميز داشته و ايمانش ضعيف و عزمش سست است ، از جهت تأثير برابرند .
از اين جا پيداست كه آن چه از اين خوارق عادت در راه شر واقع است ، يعنى با مقاصد نفسانى و براى تحصيل آرمانهاى سر تا پا بازيچهء دنيوى انجام مىگيرد ( مانند سحر و كهانت و تصرّفات عجيبهء ارتياضى ) ، هرگز از جهت قوت به پايهء آن چه در راه حق و به اتكاى نيروى بى پايان خداى آفرينش به وجود آمده ( مانند معجزه و كرامت و دعاى مستجاب ) نخواهد بود و خاصه معجزه كه با تحدّى و در راه اثبات حق بوده و در سر دو راههء حيات و ممات حق استقرار جسته است .
پس معجزه و كرامت و دعاى مستجاب خوارق عاداتى هستند كه تكيه بر يك سبب غير مغلوب دارند ؛ به خلاف سحر و كهانت و غير آنها كه چون در جانب شر بوده و ارتباطى به ماده دارند و اسباب مادى هرچه قوىتر فرض شوند ، قوىتر از آنها نيز جايزالفرض است ، لذا قابليت مغلوبيت را دارند .
اين است آن چه مىتوان در موضوع وجود و هويت معجزه گفت ، بى اين كه مكابره نموده و قانون عليت عمومى را انكار كنيم ، يا قانون مزبور را قابل استثنا دانسته و قانونى كه در تمام شئون زندگى انسان و حتى در معارف كليهء دينى وى مورد استفاده است ابطال كرده و همهء معلومات انسانى را فداى يك فرض غير واقع نموده باشيم .
اشكال و جواب
مدعيان ما با زبان ريشخند و مسخره به ما مىگويند كه اين عصر آخر الزمان چه منقصتى دارد كه از اين حوادث پربركت خالى است و اهل اين ازمنه چه گناهى مرتكب شدهاند كه دستى از غيب بيرون نيامده و كارى نمىكند و با اين استعداد شعورى بى پايان و پيشرفتهاى علمى دهشتزاى ، با عصايى كه اژدها كند يا شترى كه از دل سنگ بيرون كشد ! اين همه تمايلات ضدّ مذهبى را يكسره نمىكند ، بلكه دعوت حق در اين عصر دانش ناچار شده كه براى اثبات حقانيت خود ، مردم را به