كرده است : « اگر ميّت كافر باشد ، اين دو ملك بازرس به او خطاب كنند : اين شخصى كه در ميان شما بود كيست ؟ و كافر پاسخ مىدهد : نمىدانم . در اين هنگام او را با شيطان تنها مىگذارند » . 113
در حديث ديگرى از بشير الدّهان ، همين معنا آمده است . 114 همچنين عيّاشى در تفسيرش از محمّد بن مسلم و او نيز از حضرت باقر عليه السلام اين روايت را نقل كرده است .
در حقيقت اين همان سخن خداست كه :
« وَ مَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطاناً فَهُوَ . . . »
- تا آنجا كه -
« حَتَّى إِذا جاءَنا قالَ يا لَيْتَ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ بُعْدَ الْمَشْرِقَيْنِ فَبِئْسَ الْقَرِينُ »
« 1 »
بايد دانست عالم برزخ از عالم دنيا به مراتب وسيعتر است ، زيرا « مثال » گستردهتر و بزرگتر از جسم مادّى است و حتماً خواننده معنايى از « مادّه » را كه قبلًا گذشت ، به ياد دارد . بنابراين آنچه كه در كتاب و سنت درمورد برزخ آمده است ، تنها كليّاتى است كه براى نمونه آورده شدهاند نه توضيح و تشريح كامل مطلب .
نكتهء ديگر آنكه در برخى روايات ، زمين به عنوان محلّى براى بهشت و دوزخِ برزخ و نيز محلّى براى ديدار اموات با خانوادههاشان و غيره ، تعيين گشته است . اين چنين تعيينى حمل بر اين مىشود كه علقهء مادّى عالم ارواح بهطور كامل قطع نمىگردد ، و حقيقت امر نيز چنين است ، همانطور كه گذشت .
در برخى از اخبار آمده است كه بهشتِ برزخ در وادى السلام و دوزخ آن در وادى برهوت و صخرهء بيتالمقدس محل اجتماع ارواح است . 115
در روايات ديگرى آمده است كه ائمه ، ارواح را در مكانهاى مختلفى مشاهده كردهاند . 116 چنين مطلبى درمورد كرامات اولياى صالح بيش از حد حصر نقل گشته است . همهء اين مطالب امور ممكنهاى هستند كه كاشف از نوعى علقهء ارواح به خاطر
هامش
( 1 ) . زخرف ، آيه 36 - 38 ؛ تا وقتى كه ازدنيا بهسوى ما باز آيد آنگاه با نهايت حسرت گويد اى كاش ميان من و آن شيطان فاصلهاى به دورى مغرب و مشرق بود كه او بر من بسيار همنشين و يار بدى بود