طريق وصول بدان را ذكر نموده :
« إِلَيْهِ يَصْعَدُ الْكَلِمُ الطَّيِّبُ وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ يَرْفَعُهُ »
« 1 »
خداى سبحان در طىّ آيات فوق روشن مىسازد كه مؤمنين را در دنيا و آخرت به اين كلماتِ پاكِ محكم ، ثابت مىگرداند . قول و كلام ، به اعتبار « نيّت » و « اعتقاد » شخص ، به ثبات و افادهء ثبات متّصف مىگردد . در آخرت وضع طورى است كه يا انسان به واسطهء « قول ثابت » تثبيت مىگردد و يا به خاطر « عدم قول ثابت » مىلغزد و گمراه مىشود و چون در آنجا اختيار و يا تساوى دو شق سعادت و شقاوت وجود ندارد ، در نتيجه ثبات و تثبيت كلام تنها با سؤال و مؤاخذه مورد پيدا مىكند كه اين مطلب با تأمل و فكر كردن واضح است . 101
از طرف ديگر خداى سبحان خبر مىدهد اين قول ثابت و پاك ، ثمرات و منافع خويش را در همه حال به اذن پروردگار ، ظاهر مىسازد ، پس از آيه مىتوان فهميد كه در هر زمان و مكانى چنين منافعى از آن برگرفته مىشود و بنابراين در هر زمان و مكانى سؤال وجود دارد . 102
در اين آيهء شريفه ، معانى بسيار ديگرى نهفته است .
از اينكه امام صادق عليه السلام به آيهء فوق تمسك نمود ، مىتوان چنين استنباط كرد كه خداوند برزخ را تتمهء حيات دنيا قرار داده است . حقيقت امر نيز ، اين است كه از جهتى مىتوان برزخ را تتمهء حيات دنيوى دانست .
عبارتِ « و اين همان سخن خداست كه
أَصْحابُ الْجَنَّةِ *
. . . » كه در حديث آمده بود ، اشاره به اين آيه از قرآن دارد :
« وَ قالَ الَّذِينَ لا يَرْجُونَ لِقاءَنا لَوْ لا أُنْزِلَ عَلَيْنَا الْمَلائِكَةُ أَوْ نَرى رَبَّنا لَقَدِ اسْتَكْبَرُوا فِي أَنْفُسِهِمْ وَ عَتَوْا عُتُوًّا كَبِيراً * يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلائِكَةَ لا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ وَ يَقُولُونَ حِجْراً مَحْجُوراً * وَ قَدِمْنا إِلى ما عَمِلُوا مِنْ
هامش
( 1 ) . همان ؛ ر . ك : ص 58