و با از هم گسستن اسباب و روابط ظاهرى ، همهء اعمال و غايات اين سويى به سرابى بدل مىگردد . خداى سبحان فرمود :
« وَ لَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَ كُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ * وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ تَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَ ما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَ ضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ »
« 1 »
امورى كه انسان در اين دنيا با آن سروكارى دارد دو گونه است : اول آنچه از زندگى دنيوى و تجمّلات آن كه مىپندارد مالك آنهاست و در رسيدن به آمال و آرزوها و اغراض خويش از آنها كمك مىخواهد . دوم امورى كه به عنوان شفيع و واسطه تلقى مىشوند و انسان مىپندارد كه بدون تأثير و كمك آنها نمىتواند احتياجات خويش را بر طرف سازد ؛ مانند همسر و اولاد و نزديكان و دوستان و سرشناسانى كه داراى مكنت و هيبتىاند .
خداى سبحان در اين بخش از آيه :
« وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى . . . »
اجمالًا اشاره به بطلان هر دو مىكند . در فقرهء
« وَ تَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ . . . »
اشاره به زوال نوع اول و در فقره «
وَ ما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ
. . . » اشاره به زوال نوع دوم و نيز با
« لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ . . . »
به سبب بطلان و زوال آنها و با
« ضَلَّ عَنْكُمْ . . . »
به حاصل چنين بطلان و زوالى اشاره شده است .
به هر حال ، آنچه كه از دنياست ، در دنيا باقى ماند و براى انسان از لحظهء مرگ ، حيات ديگرى آغاز مىشود كه از دنيا و دنيايى عارى و تهى است . از همين روى ، موت « قيامتى صغرا » محسوب مىشود . از اميرالمؤمنين عليه السلام روايت است كه : « هر كس اين جهان را وداع گفت قيامتش برپا گرديد » . 83
هامش
( 1 ) . انعام ، آيههاى 93 - 94 ؛ ر . ك : ص 62