امرى موهوم و سرابى خيالى است و همين دنيا بعينه در باطن امر و واقع ، عذاب و مغفرت و رضوان است و ظهور اين جهات باطنى به ظهور اين حقيقت است كه جهات حيات دنيوى همگى باطل و موهوم بوده است . و آنچه بيان كرديم درواقع مفاد اين آيات شريفه است :
« وَ لَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ فِي غَمَراتِ الْمَوْتِ وَ الْمَلائِكَةُ باسِطُوا أَيْدِيهِمْ أَخْرِجُوا أَنْفُسَكُمُ الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ عَذابَ الْهُونِ بِما كُنْتُمْ تَقُولُونَ عَلَى اللَّهِ غَيْرَ الْحَقِّ وَ كُنْتُمْ عَنْ آياتِهِ تَسْتَكْبِرُونَ * وَ لَقَدْ جِئْتُمُونا فُرادى كَما خَلَقْناكُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ وَ تَرَكْتُمْ ما خَوَّلْناكُمْ وَراءَ ظُهُورِكُمْ وَ ما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ لَقَدْ تَقَطَّعَ بَيْنَكُمْ وَ ضَلَّ عَنْكُمْ ما كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ »
« 1 » . اين دو آيه همانطور كه پيداست ، در واقعهء موت است و آنچه كه انسان را از حيات دنيوى منفصل مىسازد . خداى سبحان در طى آن مىفرمايد انسان به زودى تنها به سوى او بازخواهد گشت همانگونه كه اول بار خلقتش بدينگونه بود و همهء اعضا و قوا و اسبابى كه آنها را براى خويش اركانى قابل اعتماد و اسبابى مطمئن مىدانست كه وى را به سرمنزل مقصود مىرسانند ، همه را ترك مىگويد و آن همه روابط اعتباريّه و وهميّهاى كه به گمان خويش ، ما بين خود و مايههاى راحت و مباهات ، قائل بود همگى به پوچى و نابودى مىگرايد و به عيان مشاهده مىكند كه بدانها مغرور و مفتون گشته بود . خداى سبحان فرمود :
« فَلا تَغُرَّنَّكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا وَ لا يَغُرَّنَّكُمْ بِاللَّهِ الْغَرُورُ »
« 2 » و نيز فرموده :
هامش
( 1 ) . انعام ، آيههاى 93 - 94 ؛ اگر سختى حال ستمكاران را در سكرات موت ببينى و [ آنگاه كه ] فرشتگان براى قبضروح آنها دست قهر و قدرت برآورند و گويند كه جان از تن به در كنيد ، امروز كيفر عذاب و خوارى مىكشيد ، چون بر خدا سخن به ناحق مىگفتيد و از حكم و آيات او گردنكشى و تكبّر مىكرديد [ پس به ميزان تيرهروزى تبهكاران پى خواهيد برد ] . و محقّقاً شما يكايك [ براى حساب ] به سوى ما بازآييد بدانگونه كه اول بار شما را آفريديم و آنچه از مال و جاه به شما داده بوديم [ كه سبب غرور شما بود ] همه را پشت سر افكنيد و آن شفيعان كه به خيال باطل به سود خود مىپنداشتيد همه نابود شوند و ميان شما و آنها جدايى افتد
( 2 ) . لقمان ، آيه 33 ؛ پس زنهار زندگى دنيا شما را فريب ندهد و شيطان از عقاب خدا ، به عفو و كرم او مغرورتاننگرداند