در مقابل سؤال از زمان آن بفرمايد : « نمىدانم » ، از باب حفظ ادب دينى فرمود : « علمش نزد خداست » . بنابراين غرض اصلى پيغمبر صلى الله عليه و آله از اين تعبير كه « علمش نزد خداست » بيان عدم اطلاع خويش است .
در مقابل اين فهم از آيهء شريفه ، مرحوم علّامه نظرى ديگر ابراز كردهاند : مراد پيغمبر صلى الله عليه و آله از تعبير « علم به قيامت نزد خداست » جدّاً همين منطوق آن است .
پيغمبر صلى الله عليه و آله حقيقتى را كه بدان وقوف يافته و علم تام به هم رسانيده با اين تعبير بيان كرده است نه عدم علم و جهل خويش را . « عدم ظهور قيامت براى غير خدا » حقيقتى است كه پيغمبر صلى الله عليه و آله با تعبير مذكور درصدد بيان و توضيح آن است ، گرچه چنين فهمى براى بسيارى بلكه اكثر مردم حاصل نمىشود . غَرض اين است كه « علم به قيامت » فقط عند اللّه است و قابل براى ظهور براى ديگران نيست . پس تعبير
« إِنَّما عِلْمُها عِنْدَ رَبِّي »
بيان كنايى از اين نكته نيست كه كسى ( مثل پيامبر صلى الله عليه و آله ) به قيامت جاهل است ، بلكه بيان جدّى و غيركنايى از اين حقيقت است كه وقت قيامت جز نزد خداوند نيست . حال ببينيم چگونه علم به قيامت جز « عنداللّه » محقّق نمىشود . بيانات حضرت علّامه در الميزان بسيار رسا و روشنگر است :
. . . علم به قيامت براى غير خدا حاصل نمىشود و چگونه ممكن است شيئى از اشيا بدان احاطه يابد و يا چنين علمى براى وى منكشف گردد در حالى كه تحقّق و ظهور قيامت ملازم با فناى اشياست و براى هيچ شيئى متصوّر نيست كه به فناى خويش محيط شود يا اينكه فناى ذاتش براى خودش ظاهر شود . نظام اسباب و مسبّبات حاكم بر جهان در هنگام وقوع قيامت متبدّل مىشود و علم به چنين نظامى نيز خود جزء نظام است . . . . « 1 »
قيامت ظرف ظهور حقّ است و هيچ شيئى باقى نمىماند مگر آنكه حقّ بر او ظاهر
هامش
( 1 ) . همان ، ج 9 ، ص 370