خلقتند و نه خود از مخلوقاتند . . . [ الرسائل التوحيديه ، ص 204 ] . قبلًا اين نكته گذشته است كه از آيهء شريفهء
« وَ إِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ . . . »
استفاده مىشود كه در خود « خزائن » هيچگونه محدوديّت و تعيّنى وجود ندارد و بنابراين قهراً مراد از خزائن بايد اسماى الهى باشد كه از عالم خلق خارجند و از لواحق ذات الهىاند و به عين حق موجودند و نه به جعل و خلق حق .
و اما آيهء مورد بحث
« ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّى »
همانطور كه از ظاهر آن پيداست دلالت مىكند آسمانها و زمين و ميان آندو به « حقّ » و « اجل مسمّى » پديد آمدهاند . پس « حقّ » و « اجل مسمى » وسيله و سبب پيدايش اين امورند و خود از حكم مذكور در آيه مستثنايند ، چه آنكه نمىتوان تصور كرد كه « حقّ » و « اجل مسمّى » خود به حقّ و اجل مسمّى خلق شده باشند .
( 66 ) . درمورد « اجل » ذكر نكتهاى لازم است كه غفلت از آن موجب تحيّر در فهم متن كتاب مىشود . « اجل شىء » به دو معنى به كار مىرود كه از هم بيگانه نيستند . اول به معناى ظرفى كه شىء در آن واقع و مستقر مىگردد « اجل » به اين معنا شامل طول حيات يك شىء مىشود . تمام عمر انسان به اين معنا ، اجل انسان است . دوم « اجل » به معناى آخر مدّت يك شىء و آخر ظرفى كه در آن مستقر مىگردد . بنابراين نقطهء پايان عمر ، اجل به اين معناى دوم است . در آيات قرآنيّه اجل به هر دو معنا به كار رفته است و بلكه بيشتر به معناى « آخر مدّت » آمده است . در آيهء شريفه :
« إِذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَاكْتُبُوهُ »
« 1 » اجل به معناى آخر مدّت معيّن شده به كار رفته است و همينطور :
« يَرْجُوا لِقاءَ اللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَآتٍ »
« 2 » و در قصّهء موسى ، و شعيب ، آنجا كه مىفرمايد :
« قالَ إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أُنْكِحَكَ إِحْدَى ابْنَتَيَّ هاتَيْنِ عَلى أَنْ تَأْجُرَنِي ثَمانِيَ حِجَجٍ فَإِنْ أَتْمَمْتَ عَشْراً فَمِنْ عِنْدِكَ »
- تا آنجا كه -
« قالَ ذلِكَ بَيْنِي وَ بَيْنَكَ أَيَّمَا الْأَجَلَيْنِ
هامش
( 1 ) . بقره ، آيه 282
( 2 ) . عنكبوت ، آيه 5