قبل از رسيدن به غايت و مقصد در ميانهء راه نيست و نابود نگردند و الّا اختلاف مزبور باطل و « تفريط در كتاب » خواهد بود و مخلّ به اتقان كتاب .
به اين ترتيب نتيجه مىگيريم كه حيوانات زمينى نيز همچون بشر بين خويش داراى انواعى هستند و همسان با بشر بهسوى پروردگار خويش رجوع مىكنند و در نزد وى حضور و اجتماع مىيابند .
خداى سبحان فرموده :
« وَ مِنْ آياتِهِ خَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ وَ ما بَثَّ فِيهِما مِنْ دابَّةٍ وَ هُوَ عَلى جَمْعِهِمْ إِذا يَشاءُ قَدِيرٌ »
« 1 » كه در آن حكم جمع و حشر را به هر ذىروحى در آسمانها و زمين تعميم داده است و همينطور در آيهء
« إِنْ كُلُّ مَنْ فِي السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ إِلَّا آتِي الرَّحْمنِ عَبْداً * لَقَدْ أَحْصاهُمْ وَ عَدَّهُمْ عَدًّا * وَ كُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ فَرْداً »
« 2 » چون تعبير « عبدا » مىفهماند هر يك از موجودات مذكور بهحسب ذات خويش عبوديت و سلوك الهى خاصى دارد كه بدان وسيله به پروردگار خويش تقرّب مىجويد ، تفسير « فرد » هم سابقاً گذشت . و بايد دانست آيهء
« وَ كُلُّهُمْ آتِيهِ يَوْمَ الْقِيامَةِ »
با توجّه به تفسير « فرد » در آيات قرآنى موجب مىگردد از آيهء
« وَ هُوَ عَلى جَمْعِهِمْ »
معنايى جز آنكه از لفظ « جمع » به اذهان تبادر مىكند ، بفهميم . در آيات قرآنيّه به كرّات بر « رستاخيز در قيامت » « جمع » و « حشر » اطلاق گشته است مثل
« لَيَجْمَعَنَّكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ »
« 3 » و
« يَوْمَ يَجْمَعُكُمْ لِيَوْمِ الْجَمْعِ »
« 4 » و از اينجا معناى اين كلام خداى سبحان ظاهر مىشود كه
« وَ سِيقَ الَّذِينَ اتَّقَوْا رَبَّهُمْ إِلَى الْجَنَّةِ زُمَراً »
« 5 »
هامش
( 1 ) . شورى ، آيه 29 ؛ و از آيات خداوند است خلقت آسمانها و زمين و جنبندگانى كه در آنها پراكنده است ، و او برجمع آنها ، آنگاه كه خواهد ، قادر است
( 2 ) . مريم ، آيههاى 93 - 95 ؛ هيچ موجودى در آسمانها و زمين نيست جز اينكه خدا را بندهء فرمانبردار است . او بهشمارهء همهء موجودات كاملًا آگاه است . و تمام آنها روز قيامت منفرد و تنها به پيشگاهش حضور مىيابند
( 3 ) . نساء ، آيه 87 ؛ البته همه را در روز قيامت كه هيچ شكّ در آن نيست ؛ جمع آورد
( 4 ) . تغابن ، آيه 9 ؛ ياد آوريد روزى را كه خدا همهء شما را به عرصهء محشر جمع مىگرداند
( 5 ) . زمر ، آيه 73 ؛ متّقيان خداترس را فوجفوج به سوى بهشت برند