تُرَدُّونَ إِلى عالِمِ الْغَيْبِ وَ الشَّهادَةِ فَيُنَبِّئُكُمْ بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ »
« 1 » كه مكرراً در قرآن كريم آمده است ، روشن مىشود .
سريان حيات در همهء موجودات
نكتهء ديگرى كه سزاوار تأمّل است ، آن كه از آيات گذشته چنين استفاده مىشود كه حيات و زندگى ، يك حقيقت سارى و جارى در تمام موجودات است ، زيرا كه در غير اين صورت ، به سخن آوردن اعضا و جوارح ، نمىتوانست شهادت باشد . چون سخنگفتن دربارهء كسى ، زمانى شهادت به حساب مىآيد كه « سخن » حقيقتاً از آن سخنگو باشد ، و اين جز با حيات ميسر نيست . از سوى ديگر با صرف افاضهء حيات به شهود در روز قيامت و خبردادن آنها از وقايعى كه در دنيا اتفاق افتاده بدون آن كه هنگام وقوع آن وقايع حياتى دارا باشند ، شهادت محقّق نمىشود چه آنكه شهادت متقوّم به تحمّل و حضور است ، پس ناچار هر آنچه كه در روز قيامت شهادت مىدهد مانند : سمع و بصر و جلود و زمان و مكان ، همه و همه در دنيا داراى حياتند و از اين بيان بلافاصله معناى اين آيهء شريفه روشن مىشود كه مىفرمايد :
« وَ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ يَدْعُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ مَنْ لا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ وَ هُمْ عَنْ دُعائِهِمْ غافِلُونَ * وَ إِذا حُشِرَ النَّاسُ كانُوا لَهُمْ أَعْداءً وَ كانُوا بِعِبادَتِهِمْ كافِرِينَ »
« 2 » و همچنين اينآيه كه در وصف الهه كفار مىگويد :
« أَمْواتٌ غَيْرُ أَحْياءٍ وَ ما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ »
« 3 » پس نيك تأمّل نما . 172
هامش
( 1 ) . جمعه ، آيه 8 ؛ پس از مرگ به سوى خدايى كه داناى پيدا و نهان است باز مىگرديد و او شما را به آنچه كردهايدآگاه مىسازد
( 2 ) . احقاف ، آيههاى 5 - 6 ؛ و كيست گمراهتر از آنكه جز خدا كسى را بپرستد كه هيچ در حوايج تا قيامت او را اجابتنكند و از هر چه بخوانندش خود بىخبر باشد . و چون در قيامت خلق محشور شوند آنجا معبودان باطل با مشركان دشمن و از پرستش آنان بيزارند
( 3 ) . نحل ، آيه 21 ؛ اينها مرده و از حيات بىبهرهاند و هيچ نمىدانند كه در چه هنگام مبعوث مىشوند