فهميده مىشود :
« فَوَ رَبِّكَ لَنَحْشُرَنَّهُمْ وَ الشَّياطِينَ ثُمَّ لَنُحْضِرَنَّهُمْ حَوْلَ جَهَنَّمَ جِثِيًّا
- تا آنجا كه -
وَ إِنْ مِنْكُمْ إِلَّا وارِدُها كانَ عَلى رَبِّكَ حَتْماً مَقْضِيًّا * ثُمَّ نُنَجِّي الَّذِينَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظَّالِمِينَ فِيها جِثِيًّا »
« 1 » . بنابراين ، همانطور كه اين آيات دلالت مىكنند ، منظور از « صراط » راهى است كه بر روى جهنم و يا در داخل آن كشيده شده ، زيرا در اين آيات خداى سبحان به « ورود » بدان و « ترك » و « نجات » خبر مىدهد ، و در موضعى ديگر خبر از « پرشدن حتمى » جهنم :
« وَ لَوْ شِئْنا لَآتَيْنا كُلَّ نَفْسٍ هُداها وَ لكِنْ حَقَّ الْقَوْلُ مِنِّي لَأَمْلَأَنَّ جَهَنَّمَ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعِينَ »
« 2 »
راهى كه بر سرتاسر جهنم كشيده شده ، ممرّ همهء خلايق از بد و خوب خواهد بود كه البته كسانى كه پرهيزكارند نجات مىيابند و ظالمين در آن رها مىشوند . بايد توجه داشت كه در اين آيات ، لفظ ظلم تكرار شده و همينطور معناى ظلم با الفاظى ديگر در قرآن مكرر آمده است مثل :
« الَّذِينَ طَغَوْا فِي الْبِلادِ »
« 3 » كه طغيان يعنى افراط در ظلم و استكبار .
« فَأَكْثَرُوا فِيهَا الْفَسادَ * فَصَبَّ عَلَيْهِمْ رَبُّكَ سَوْطَ عَذابٍ * إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصادِ »
« 4 » و
« إِنَّ جَهَنَّمَ كانَتْ مِرْصاداً » .
ظلم يا تفريط در حق مردم است يا تفريط در حق نفس و يا تفريط در حق خداوند كه واقع آن حق ، همان ولايت اولياى خداوند است . همهء اين امور در اثر پيروى از شيطان و هواى نفسانى ، حاصل مىگردد و ريشهء آن فريفتگى انسان به زينت حيات دنيا و دلبستن به اوهامى است كه مجموعاً نظام تمدّن ناميده مىشود ؛ يعنى هميارى
هامش
( 1 ) . مريم ، آيههاى 68 - 72 ؛ قسم به پروردگارت كه آنان را با شياطين محشور سازيم آنگاه همه را احضار خواهيمكرد تا گرد آتش جهنم به زانو درآيند
( 2 ) . سجده ، آيه 13 ؛ و اگر ما با مشيت ازلى مىخواستيم هر نفسى را [ به جبر و الزام ] به كمال هدايتش مىرسانديم و لكن وعدهء حقّ و حتمى من است كه دوزخ را البته [ از كافران ] جنّ و انس پر سازم
( 3 ) . فجر ، آيه 11 ؛ كسانى كه در شهرها به طغيان و سركشى پرداختند
( 4 ) . همان ، آيههاى 12 - 14 ؛ پس در آنها ( شهرها ) بسيار فتنه و فساد برانگيختند تا آنكه خداى تو بر آنها عذاب پىدرپى فرستاد . [ اى رسول ] خداى تو البته در كمينگاه ستمكاران است