و نيز آن برهان با ملاحظه اصولى كه درجاى خود بيان شده است ، بيانگر آن است كه ابليس و سپاهيانش ، گرچه به دليل تقدم مثال برماده ، براين عالم تقدم دارند ، اما داراى نوعى تأخّر و تعين به ماده مىباشند ؛ زيرا تحقق گناه با انواع گوناگونش ، به نوعى تعين مادى نياز دارد .
و از اينجا مىتوان فهميد كه چرا خطاب سجده براى آدم شامل ابليس ملعون شد ؟ با آنكه او از فرشتگان كه مورد خطاب بودند ، نبود و آنكه او در آسمان بود ، زيرا در آن هنگام زمين تعين نيافته بود ، و جز آسمان پاك نورانى چيزى نبود ؛ و زمين پس ازوقوع گناه تعين يافت . خداوند فرمود :
« قالَ اذْهَبْ فَمَنْ تَبِعَكَ مِنْهُمْ فَإِنَّ جَهَنَّمَ جَزاؤُكُمْ جَزاءً مَوْفُوراً »
« 1 » ( خدا به شيطان گفت : برو كه هركس از اولاد آدم از تو پيروى كرد ، با تو به دوزخ كه پاداش كامل شماست ، كيفر خواهد شد . ) و فرمود :
« وَ قُلْنَا اهْبِطُوا بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ وَ لَكُمْ فِي الْأَرْضِ مُسْتَقَرٌّ وَ مَتاعٌ إِلى حِينٍ »
« 2 » ( و گفتيم : فروآييد از بهشت كه برخى ازشما برخى را دشمنيد و شما را در زمين آرامگاه و آسايش خواهد بود تا روز مرگ ) . پس زمين آدم ، زمين طبيعى و زمين ابليس زمين هفتم است ، و در عين حال زمين ، يك زمين است ، زيرا اختلاف در بطون و ظهور ، موجب اختلاف حقيقى نمىگردد ؛ همانطور كه اين گفتار خداوند بر آن دلالت دارد :
« أَ وَ لَمْ يَرَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَنَّ السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ كانَتا رَتْقاً فَفَتَقْناهُما وَ جَعَلْنا مِنَ الْماءِ كُلَّ شَيْءٍ حَيٍّ »
« 3 » ( آيا كافران نديدند كه آسمانها و زمين بسته بود ، ما آنها را بشكافتيم ، و از آب هر چيزى را زنده گردانيديم ) .
و چه بسا از اينجا معانى آنچه در روايات متعدد در كتابهايى چون كافى و تفسير قمى و عياشى ، از امامان معصوم عليهم السلام نقل شده است ، روشن مىگردد ، در اين
هامش
( 1 ) . اسراء ، آيهء 63
( 2 ) . بقره ، آيهء 36
( 3 ) . انبياء ، آيهء 30