است . بنابراين نقل ، از امام صادق عليه السلام سؤال شد : تعداد فرشتگان بيشتر است يا آدميان ؟
امام عليه السلام در پاسخ فرمود :
وَ الَّذي نَفْسي بِيَدِهِ ، لَمَلائِكَةُ اللَّهِ فِي السَّمواتِ أَكْثَرُ مِنْ عَدَدِ التُّرابِ فِي الأَرْضِ ، وَ ما فِي السَّماءِ مَوْضِعُ قَدَمٍ إِلّا وَ فيها مَلَكٌ يُسَبِّحُهُ وَ يُقَدِّسُهُ ، وَ لا فِي الأَرْضِ شَجَرٌ وَ لا مَدَرٌ إِلّا وَ فيها مَلَكٌ مُوَكَّلٌ بِها يَأَتِي اللَّهَ كُلَّ يَومٍ بِعَمَلِها وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِها ؛ « 1 »
قسم به آنكه جانم دركف اوست ، شمار فرشتگان خداوند در آسمانها بيش از تعداد [ ذرات ] خاك در زمين است ؛ در آسمان جاى پايى نيست مگر آنكه فرشتهاى درآن به تنزيه وستايش خداوند اشتغال دارد ، و در زمين شيئى نيست مگر آنكه فرشتهاى برآن گمارده شده كه هر روز عمل آن را نزد خداوند مىآورد ، وخداوند به آن آگاهتر است .
دريافت صحيح مطالب گذشته ، ما را از شرح اين حديث بىنياز مىسازد ، علاوه بر آنكه بناى ما بر رعايت اختصار است .
لوح محو و اثبات
روايات بسيارى دلالت بر تحقق محو واثبات دررويدادهاى خارجى دارد ، كه به آن « بداء » گفته مىشود و قرآن نيز از آن سخن گفته است ، خداوند فرمود :
« يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَ يُثْبِتُ وَ عِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ »
« 2 » « خداوند هرچه را خواهد محو ، و هرچه راخواهد اثبات مىكند و اصل كتاب ، نزد اوست » وچنين امرى مستلزم وجود الواح و كتابهاى ديگرى پس از لوح محفوظ است كه تغيير در آنها راه داشته باشد ، و چون وجود به بداهت عقل ، از آنچه بر آن است ، دگرگون نمىشود ، آنچه در اين كتابها نوشته شده است ، وجودهاى ناقص پديدههاست كه درضمن مقتضيات آنها تحقق
هامش
( 1 ) . بحارالانوار ، ج 59 ، ص 176 ، ح 7
( 2 ) . رعد ، آيهء 39