براساس اين آيه هر چيزى - كه به آن شيء گفته مىشود - مخلوق خداست ؛ و آيهء دوم ، خلقت را يكنواخت و بر يك نسق دانسته اختلافى را كه مايهء هرجومرج و گزافهكارى باشد ، نفى مىكند .
به طورى كه گفتيم ، قرآن قانون عليّت عمومى را تأييد و تصديق مىكند ، و نتيجه مىدهد كه نظام وجود در موجودات مادّى ، چه عادّى و چه خارق العاده ، بر صراط مستقيم است و اختلافى در طرز كار آنها نيست ؛ همه به يك وتيره « * » است و آن وتيره ، اين است كه هر حادثى ، معلول علّت متقدم بر آن است .
از آنچه گذشت نيز مىتوان نتيجه گرفت كه هر سبب عادّى كه از مسبّب خود تخلّف كند ، سبب حقيقى نيست ، بلكه ما به غلط آن را سبب پنداشتهايم ، چه هر مسبّبى اسبابى حقيقى دارد كه به هيچوجه از يكديگر تخلّف نمىپذيرند ، و نيز احكام و خواص آن دائمى و غير قابل تفكيك است ، چنان كه آزمايشهاى علمى تأثير آن را در عناصر حيات و در امور خارق العاده تأييد مىكند .
ج - قرآن حوادث و معلولات مادّى را به خدا نسبت مىدهد
قرآن كريم همانگونه كه ميان موجودات ، عليت و معلوليّت را اثبات مىكند ، و سببيّت بعضى از موجودات را براى بعضى ديگر تصديق مىنمايد ، امر همهء موجودات را به خداى تعالى نسبت داده نتيجه مىگيرد كه اسباب وجودى ، سببيّت خود را از خود ندارند و در تأثير مستقل نيستند ، بلكه مؤثر حقيقى كسى جز خداى - تبارك و
هامش
( * ) وتيره : به فتح واو و راء : طريقه ، راه ، روش ، وضع . ر - ك : فرهنگ معين ، ج 4 ، ص 4978 .