57 لذا بقيّهء مجلّداتِ « بحار » بدون تعليقهء علّامهء طباطبائى طبع شد ؛ و اين اثر نفيس فاقد تعليقات علّامه گرديد . « 1 »
و ما دو تعليقه از تعليقات علّامه را كه آنها باعث تعطيل تعليقات شد در اينجا مىآوريم ، و قضاوت را بعهدهء خوانندگان و اهل تحقيق مىگذاريم .
ذكر مواردى از تعليقات علّامهء طباطبائى بر « بحار الانوار »
اوّل : تعليقهء صفحهء 100 از جلد اوّل ، كه چون علّامهء مجلسى معانى مختلفى را از نزد خود براى عقل نموده است ، ايشان اين معانى را ردّ نموده ، و مىگويند :
آنچه را كه او - كه رحمت خدا بر او باد - معانى مختلفى براى عقل ذكر مىكند ، به ادّعاء اينكه اين معانى در اصطلاح ، معانى عقل هستند ؛ چنانچه بر شخص خبير و مطّلع در اين ابحاث پوشيده نيست ، نه منطبق است بر اصطلاح اهل بحث و نه منطبق است بر آنچه عامّهء مردم از غير اهل بحث ، آن را معانى عقل مىشمرند
هامش
( 1 ) . حضرت استاد مىفرمودند : ما دربارهء امامت كه در احاديث جستجو و تفحّص به عمل مىآورديم ، در كتاب « بحار الانوار » به بيست و پنج حديث از صحاح معتبرهء اهل تسنّن برخورد كرديم كه از آن مصادر معتبره نقل شده است . سپس آنچه ما در كتب مطبوعه و در كتب خطّى آنها تفحّص كرديم ، يافت نشد . و حتّى كتابى كه مربوط به هشتصد سال قبل بود ؛ آن را از اوّل تا به آخر ورق زديم ، يكى از اين روايات بيست و پنجگانه در آنجا هم نبود ؛ از طرف عامّه بسيارى از احاديث كم شده و در كتب ساقط شده است - انتهى كلام استاد فقيد رضوان الله عليه . البتّه اگر دورهء « بحار الانوار » با تعليقات ايشان طبع مىشد ، در جاهاى مناسب ، از اين احاديث و غيرها سخن به ميان مىآمد و بسيارى از مشكلات دگر نيز حلّ مىشد ؛ و با تعطيل تعليقههاى ايشان چه جنايت و ضرر عظيمى بر اين دائرة المعارف شيعه در طبع مجدّد آن وارد گرديده است .