أَنْ يَشاءَ اللَّهُ *
« 1 » دلالت دارد بر آنكه نفس فعلى كه انسان بجاى مىآورد ، مورد مشيّت و ارادهء الهى است .
و مانند آيهء :
وَ لَوْ جَعَلْناهُ مَلَكاً لَجَعَلْناهُ رَجُلًا وَ لَلَبَسْنا عَلَيْهِمْ ما يَلْبِسُونَ .
« 2 »
تمام افعال منوط به اذن و مشيّت حضرت حقّ متعال است
و بطور كلّى آنچه قرآن مجيد بما تعليم مىدهد اينست كه : آنچه در عالم وجود است چه ذات و چه فعل و اثَر ، همه مملوك خداست ؛ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ ، و از براى خداست آنچه را كه بخواهد در اين مماليك خود انجام دهد .
و از براى غير خدا به هيچ وجه اختيارى و قدرتى نيست ، مگر به همان مقدارى كه خداوند به او تمليك نموده و او را بر آن ، قدرت داده است . و خداوند مالك مطلق است نسبت بهمهء موجودات ، و نسبت به انسان و نسبت به مملوكات انسان .
و آيات قرآن كه دلالت بر اين حقيقت مىكند جدّاً بسيار است .
آنچه در عالم تكوين مشاهده مىشود از موجوداتيكه داراى فعل و يا اثرى هستند ( همانهائى را كه ما آنها را عِلل و اسباب مىدانيم ) در سببيّت خود استقلال ندارند ، و از فعل و تأثير خداوند متعال بى نياز نيستند . اين موجودات نه مىتوانند كارى انجام دهند و نه مىتوانند أثرى داشته باشند ، مگر آنچه را كه خدا بخواهد بجاى آرد يا اثرى گذارد . يعنى خداوند قدرت فعل و اثر را به آن ميدهد ؛ و ارادهء خلاف آن را نمىكند تا بالنّتيجه قدرت از آن موجود سلب گردد .
هامش
( 1 ) آيهء 23 ، و صدر آيهء 24 ، از سورهء 18 : الكهف : « و البتّه اى پيغمبر ! نگو كه : من حتماً كارى را فردا انجام مىدهم ؛ مگر آنكه خداوند بخواهد . »
( 2 ) آيهء 9 ، از سورهء 6 : الانعام : « و اگر ارادهء ما بر آن قرار گيرد كه فرشتهاى را پيغمبر كنيم ، هر آينه او را مردى قرار مىدهيم و هر آينه بر اين مردم مشتبه مىسازيم آنچه را كه خود آنها بر خودشان مشتبه مىسازند . »