و بعبارت ديگر : تمام سلسله علل و اسبابى كه در عالم تكوين هستند ، از نزد خود و به اقتضاى ذات خود داراى اثرى نيستند ؛ بلكه بواسطهء قدرت دادن خدا بر فعل و اثرى كه دارند ، انجام مىگيرد ؛ و خداوند إرادهء خلاف آن را نمىكند .
و به تعبير ديگر : خداوند راه وصول به آن معلول و اثر را آسان مىكند و اذن مىدهد ؛ اذن خدا همان قدرت دادن خدا و رفع مانع نمودن است .
آيات و روايات بطور استفاضه و تواتر وارد است بر اينكه عمل هر عاملى بستگى به اذن خدا دارد ؛ و هيچ كارى از هيچ كاردارى سر نمىزند ، مگر آنكه اذن خدا در آنست . « 1 »
خداوند مىفرمايد :
ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ .
« 2 »
وَ الْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ .
« 3 »
هامش
( 1 ) راجع به وجوب امتثال امر خدا به جهت خدا و امر خدا ، نه به جهت چيز ديگر ؛ در تفسير « الميزان » ج 8 ، ص 34 چند جملهء كوتاه و مستدلّ فرمودهاند كه حاوى يك كتاب حكمت است ؛ مىفرمايد : فقَولُه الحقُّ ؛ و الواجبُ فى امتثالِ أمرِه أنْ يُمتثلَ لانّهُ أمرُه ، لا لانّهُ مشتمِلٌ علَى مصلحَةٍ أو جَهةٍ مِن جهاتِ الخَيرِ و النّفعِ حتَّى يُعزَل عَن رُبوبيّته و مَولَويّته ، و يعودَ زِمامُ الامرِ و التّأثيرِ إلَى المصالحِ و الجهاتِ ، و هى الَّتى تَنتهى إلَى خَلقِه و جعلِه كَسآئِرِ الاشيآءِ مِن غيرِ فرقٍ .
« گفتار او حقّ است ؛ و لازم است در امتثال و اطاعت امرش اينكه : بجا آورده شود چون امر اوست ، نه به جهت آنكه آن كار مشتمل است بر مصلحتى يا بر جهتى از جهات خير و منفعت ، تا بالنّتيجه خداوند را از ربوبيّت و مولويّتش معزول كرده و زمام امر و تأثير را بدست مصالح و جهات سپُرَد ؛ مصالح و جهاتى كه بالاخره منتهى به خلق خدا مىشود و خدا را مانند بقيّهء اشياء بدون هيچ تفاوت قرار مىدهد . »
( 2 ) صدر آيهء 11 ، از سورهء 64 : التّغابن : « هيچ چيزى بشما اصابه نمىكند و نمىرسد مگر به اذن خدا . »
( 3 ) صدر آيهء 58 ، از سورهء 7 : الاعراف : « و شهر پاك و پاكيزه ، گياهش به اذن خدا مىرويد . »