نداشته باشيم . اين طبع اين مسأله است ، و طبعاً درجهء اعلا صرافت خواهد داشت زيرا تمام كمالات را حائز است . و لا يَشُذُّ عَنْ حيطَةِ كَيْنونَتِهِ وَ تَحَقُّقِهِ وُجودٌ ؛ وَ كُلُّ ما فَرَضْتَهُ مِمّا فيهِ شآئِبَةُ الْوُجودِ وَ الْكَمالِ مَوْجودٌ تَحْتَ عُنْوانِ تَشَخُّصِهِ وَ تَحَقُّقِهِ . البتّه مسأله دقيق است ؛ بايد تأمّل و دقّت بيشترى شود ؛ إن شاء الله روى آن فكر خواهم كرد .
تلميذ : آيا انتزاع مفاهيم متكثّره از ذات اقدس حقّ جلَّ و عَلا ممكنست ؟ اگر ممكن است به چه اعتبار و عنايتى است ؟ و اگر ممكن نيست كيفيّت پيدايش اسماء و صفات حضرت حقّ جلّ و عزّ چگونه بوده است ؟ و آيا اسماء و صفات كه مفاهيمى هستند كه بدون شكّ داراى منطبَقٌ عَليْه خارجى مىباشند ، با ذات اقدس حقّ معيّت و عينيّت دارند ، يا آنكه آنها در مرتبهء متأخّرهء از ذات بوده ، و جزء تعيّنات ذات محسوب مىگردند ؟
چون مىدانيم انتزاع مفاهيم كثيره از ذات واحد بسيط من جميع الجهات محال است . بعلّت آنكه مصداق ، هويّت و خارجيّت مفهوم است . و بنابراين ، تعدّد مفاهيم ، بالملازمه موجب تعدّد مصاديق مىگردد ؛ پس چگونه متصوّر است از مصداق واحد ، مفاهيم كثيرى انتزاع شوند ، و حال آنكه مصداق همان هويّت خارجيّهء مفهوم است ؟
و اين همان طريقه ايست كه مرحوم صدر المتألّهين و مرحوم حاجى سبزوارى رحمةُ الله عَليهما مشى نمودهاند .
و بنابراين اساس ، انتزاع عالم و قادر و سائر صفات و اسماء خداوند به اعتبار تعلّقشان به افعال حقّ تعالى است ، پس چون در فعل خدا ، جنبهء علمى و قدرتى هست و فعل ، معلوم و مقدور مىباشد ، پس بالملازمه بايد گفت :
مهر تابان ( طبع جديد ) ( فارسى ) — صفحة 230
مساهمون: السيد محمدحسين الطباطبائي
ص٢٣٠