قرآنيّه را كم و بيش حفظ بودند . و يكنوع عشقبازى با آيات در اثر ممارست و مزاولت پيدا كرده ؛ و فى آناء الليل و أطراف النهار خواندن قرآن را بهترين و عاليترين كار خود مىدانستند ؛ و با مرور به آيهاى ، به آيهء ديگر منتقل شده و از آن به ديگرى و همينطور در يك عالمى از بهجت و مسرّت ، به تماشاى اين جنّات قرآنى فرو مىرفتند .
علّامه ، نيز نسبت به برخى از متنسّكين كه بعنوان مقدّس مآبى ، شرع را دستاويز خود قرار داده ؛ و بعنوان حمايت از دين و ترويج شرع مبين ، تمام اصناف از اولياء خدا را كه با مراقبه و محاسبه سر و كار داشته و احياناً سجدهء طولانى انجام مىدادند بباد انتقاد گرفته ، و اوّل كارشان مذمّت و نقد بر بعضى از بزرگان عرفان ، چون خواجه حافظ شيرازى و مولانا محمّد بلخى رومى صاحب كتاب « مثنوى » بوده است ؛ بشدّت تعييب و تعيير مىنمودند ؛ و اين طرز تفكّر را ناشى از جهالت و خشكى و خشك گرائى مىدانستند كه از آن ، روح شريعت بيزار است
« قَصَمَ ظَهْرى صِنْفانِ : عالِمٌ مُتَهَتِّكٌ وَ جاهِلٌ مُتَنَسِّكٌ
»
و بدگوئى از فلسفه و عرفان را كه دو ستون عظيم از اركان شرع مبين است ناشى از جمود فكرى و خمود ذهنى مىگفتند ؛ و مىفرمودند : از شرّ اين جُهّال بايد به خداوند پناه برد ؛ اينان بودند كه كمر رسول الله را شكستند .
آنجا كه فرموده است : قصَمَ ظَهْرِى صِنْفَانِ : عَالِمٌ مُتَهَتِّكٌ وَ جَاهِلٌ مُتَنَسِّكٌ . « 1 »
هامش
( 1 ) « دو طائفه كمر مرا شكستند : اوّل : عالم بى باك ، دوّم : جاهل مقدّس مآب . » و نظير اين كلام را أمير المؤمنين عليه السّلام در « خصال » باب الإثْنين بيان كردهاند كه : قَطَعَ ظَهْرِى رَجُلانِ مِنَ الدُّنْيا : رَجُلٌ عَليمُ اللِسانِ فاسِقٌ ، وَ رَجُلٌ جاهِلُ الْقَلْبِ ناسِكٌ ؛ هَذا يَصُدُّ بِلِسانِهِ عَنْ فِسْقِهِ وَ هَذا بِنَسْكِهِ عَنْ جَهْلِهِ ؛ فَاتَّقوا الْفاسِقَ مِنَ الْعُلَمآءِ وَ الْجَاهِلَ مِنَ الْمُتَعَبِّدينَ ؛ اولَئِكَ فِتْنَةُ كُلِّ مَفْتونٍ ؛ فَإنّى سَمِعْتُ رَسولَ اللَهِ صَلَّى اللَهُ عَلَيْهِ وَ ءَالِهِ وَ سَلَّمَ يَقولُ : يَا عَلىُّ هَلاكُ امَّتى عَلَى يَدَىْ ( كُلِّ ) مُنافِقٍ عَليمِ اللِسانِ . و در « بحار الانوار » طبع حروفى ، ج 2 ، ص 111 ، از « مُنية المريد » روايت مىكند كه : قالَ أميرُالْمُؤْمِنينَ عَلَيْهِ السَّلامُ : قَصَمَ ظَهْرِى عالِمٌ مُتَهَتِّكٌ وَ جاهِلٌ مُتَنَسِّكٌ ؛ فَالْجاهِلُ يَغُشُّ النّاسَ بِتَنَسُّكِهِ وَ الْعالِمُ يَغُرُّهُمْ بِتَهَتُّكِه . و در « بحار الانوار » طبع كمپانى ، ج 1 ، ص 65 ، از « غَوالى اللَئالى » نقل كرده است كه : از حضرت صادق عليه السّلام مَروى است كه فرمود : قَطَعَ ظَهْرى اثْنانِ : عالِمٌ مُتَهَتِّكٌ وَ جاهِلٌ مُتَنَسِّكٌ ؛ هَذا يَصُدُّ النّاسَ عَنْ عِلْمِهِ بِتَهَتُّكِهِ وَ هَذا يَصُدُّ النّاسَ عَنْ نُسْكِهِ بِجَهْلِهِ