وَ اللَّهُ أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً
( آيهء 17 از سورهء 71 نوح ) ( و خداوند شما را رويانيد از زمين رويانيدنى ) و در هر حال همان تفسير اوّل به نظر اقرب است ؛ و شواهدى از روايات و ادعيه نيز بر آن دلالت دارد .
تلميذ : در رسالهء معاد ( الانسان بعد الدّنيا ) مىفرمائيد كه در آيهء مباركه :
يَوْمَ تُبَدَّلُ الْأَرْضُ غَيْرَ الْأَرْضِ وَ السَّماواتُ وَ بَرَزُوا لِلَّهِ الْواحِدِ الْقَهَّارِ
« 1 » در تفسير قمى از حضرت سجّاد عليه السّلام در اين فقره از گفتار خدا : يوم تبدّل الأرض غير الأرض چنين تفسير شده است كه : يعنى بأرض لم تكتسب عليها الذّنوب ، بارزة ليس عليها جبال و لا نبات كما دحاها اوّل مرّة ؛ و يعيد عرشه على الماء ، كما كان أوّل مرّة ، مستقلّا بعظمته و قدرته . « 2 » و پس از بيان اين مطلب در حاشيه مىفرمائيد : قوله مستقلا بعظمته و قدرته ، تفسير لكون عرشه على الماء ؛ و له شواهد من الكتاب تدلّ على أنّ الماء إشارة إلى منبع كلّ حيوة و قدرة إن تحيى نقوش الخلقة ظهرت الموجودات ؛ و إذا انمحت عاد العرش على الماء « 3 » آيا مراد از ماء همان وجود منبسط است ؟
هامش
( 1 ) آيهء 48 از سورهء 14 ابراهيم
( 2 ) روز قيامت روزى است كه زمين تبديل به غير از اين مىشود و همچنين آسمانها و جملگى در پيشگاه خداوند قهار حاضر و ظاهر مىشوند مراد از تبديل زمني زمينى است كه به روى آن ديگر گناه نمىشود ؛ و ظاهر و بارز است نه در آن كوهى است و نه نباتات و درختانى ، همچنانكه زمين در ابتداى آنكه خداوند آن را بگسترد چنين بود ؛ و در آن حال عرش خدا يعنى محل قدرت خدا و حكمرانى خدا بر آب بازگشت مىكند همچنانكه در وهلهء اول نيز چنين بود و خداوند در عظمت و قدرت مستقل مىگردد .
( 3 ) گفتار حضرت سجّاد كه در عظمت و قدرت مستقلّ مىشود تفسير بودن عرش خدا بر آب است . و از براى اين معنائى را كه نموديم شواهدى از قرآن كريم وارد است كه دلالت دارد بر آنكه آب اشاره به منبع هر حيات و قدرتى است ؛ اگر نقشها و صورتهاى موجودات جلوه كند و زنده شود ؛ تمام موجودات ظاهر مىگردند ؛ و اگر محو گردد ؛ و صورتها از بين برود عرش دوباره بر آب برمىگردد .