بدست آوردن حقيقت مطلب و جمع بين آيات قرآن يك طورى فكر كردهايم نمىدانم رساست ، يا رسا نيست ؟
و آن اينكه بگوئيم : كيفيّت نزول وحى سه مرحله دارد .
مرحلهء اوّل : مرحلهء نزول وحى است من الله از جانب خدا بلا واسطه .
مرحله دوّم : پائينتر از آن ، و آن اينكه از جانب خدا بلا واسطه نباشد بلكه از ناحيهء جبرئيل است ؛ يعنى در جائى كه خدا وحى مىكرده جبرائيل هم بوده ؛ و خداوند بتوسّط جبرائيل وحى مىنموده است .
مرحلهء سوّم : مرحلهء پائينتر از آن ؛ و آن اينكه از جانب جبرائيل هم بلا واسطه نبوده باشد بلكه بتوسّط اعوان و ياران او وحى مىشده است ؛ و در اين صورت خداوند بتوسّط جبرائيل ، و از جبرائيل بتوسّط اعوان او وحى مىشده است ؛ و در اين قسم ، هم خداى متعال حاضر بوده است ؛ و هم جبرائيل ؛ و هم اعوان جبرائيل .
دربارهء اين قسم سوّم كه بتوسّط اعوان جبرائيل وحى مىشده است ؛ آيهاى در قرآن كريم داريم كه مىرساند اين آيات الهى در الواحى و يا مثلا نظير الواحى كه در دست سفرة كرام بررة بوده است نازل مىشده و رسول الله مىخوانده است :
كَلَّا إِنَّها تَذْكِرَةٌ فَمَنْ شاءَ ذَكَرَهُ فِي صُحُفٍ مُكَرَّمَةٍ مَرْفُوعَةٍ مُطَهَّرَةٍ بِأَيْدِي سَفَرَةٍ كِرامٍ بَرَرَةٍ .
« 1 » و در تمام اين سه مرحله ، اهل سه مرحله ، يعنى حضرت حقّ و جبرائيل و سفره كرام برره حاضر بودند و نزول وحى هم در هريك از مراحل توسّط همه اينها يعنى توسّط سفره كرام برره توسّط جبرائيل توسّط حضرت حقّ صورت مىگرفته است ؛ غاية الامر در بعضى از موارد نظر اصلى به خود ذات حقّ بوده است ، بهطورىكه به جبرائيل و سفره نظر نمىشده است ؛ و اين در آن مواردى است كه حال رسول الله تغيير مىكرده است ؛ و طبق آيه واقع در سورهء شورى وحيا بوده است .
و در بعضى از موارد نظر اصلى بجبرائيل بوده است ؛ بهطورىكه به سفره نظر نمىشده است ، و نظر بذات حقّ از آئينه و مرآت جبرائيل بوده است .
هامش
( 1 ) آيات 11 تا 16 از سوره 80 عبس : نه اينچنين نيست بلكه آيات قرآن براى تذكّر و پند است ، تا هر كه بخواهد متذكّر گردد ؛ در صحيفههاى بلندمرتبه و بزرگمقام است ؛ آن صحيفهها بلندمرتبه و پاك و پاكيزه است ، كه بدست سفيران حقّ و فرشتگان وحى كه ملائكه بزرگوار و با اخلاق نيكو هستند فرستاده مىشود .