وقع عدم مجموع العالم فيه . و وجه آخر لهذا المرام هو نتيجة إثبات الغاية لفعل
شرح
حركت امر بالقوه است « 1 » و داراى وجود صريح و بالفعل نمىباشد ، مقدم بر وجود حادث نخواهد شد و بحث در علت موجب وجود است نه علت معد . علت شىء بايد با شىء به حسب وجود معيت داشته باشد ، هر موجود حادثى احتياج به سبب حادثى دارد كه با آن به حسب زمان معيت دارد و طبعا بر آن مقدم است و علت بايد از وجود معلول قوىتر باشد ، حركت ، امرى بالفعل و محقق نمىباشد .
ديگر آن كه اين قائل تصريح نموده است بر اين كه حركت دورى ذاتا از جهتى دائم است و به اين اعتبار مستند به علت قديم است . در حالتى كه امر تجددى بقا ندارد تا چه رسد كه قديم باشد .
حق آن است كه امر متجدد و سيال نحوهء وجود طبيعت جسماني است كه آنى ثبات ندارد ، چون نحوهء وجود جسمانيات ، متجدد الذات و الهويه است . اين طبيعت ذاتا متحرك است ، ولى در باطن وجود آن ، حقيقت عقليهاى موجود است كه نسبت به طبيعت به منزلهء روح است و جهت ثبات طبيعت مىباشد و حفظ انواع متبدل بر وجود طبيعت ، به آن فرد عقلى است كه به واسطهء فرد برزخى طبيعت به طبيعت مادى متصل است « صورتى در زير دارد آنچه در بالاستى » . طبيعت جسمانى داراى هويت متصل متدرج الوجود است كه حالّ در
هامش
( 1 ) . حكيم سبزوارى در مقام انتصار از قائل ، از اشكالات صدر المتألهين جواب داده است . در جواب از اشكال ملا صدرا گفته است : « لعمري إنّ ما ذكره القائل مشحون بالتحقيقات منها الإشارة إلى أنّ معنى حدوث الوضع الفلكي هو استمرار التجدّدي طبقا لقول القدماء كما نقل ( قده ) في مقامه و لا ضلّ في كلامه - كما نجيب عن كل واحد إلّا في ماهو مذهب المصنّف من تجدد الطبيعة فانّه وافق المشهور ، فقوله : « أنّ الحركة أمر نسبي » بحث لفظي ؛ إذ لو بدّل « تجدد الوضع » « بالوضع المتجدد » لم يرد هذا » . ر . ك : الأسفار ، ج 3 ، ص 129 ، تعليقهء حكيم سبزوارى - قدس سره - .
اين اشكال بر صدر المتألهين وارد نيست ، چون حركت با قطع نظر از مقولهاى كه در آن حركت واقع شده است ، حقيقتى ندارد ، علاوه بر اين ، قائل به اين حرف ؛ به حركت در جوهر معترف نيست و چيزى كه رابط بين حادث و قديم است ، بايد امرى عينى و خارجى باشد نه معنا و مفهوم نسبى ، چون حركت از قبيل اضافات است ، معناى حركت ، متحركيت شىء است و ما به المتحركيت نفس طبيعت است . مناقشات ديگر حكيم سبزوارى هم بر صدر المتألهين وارد نيست . ما ، در رسالهء حركت در جوهر به طور تفصيل متعرض مناقشات حكيم محشى به كلمات ملا صدرا و جواب آن مناقشات شدهايم .