مشمشا شيء أو ليس بشيء فإن كان شيئا فاللّه سبحانه خالقه ، و إن كان ليس بشيء فما الذي ينفيه ؟ . . . فالذاتي إذا كان مغايرا للذات كانت علّته غير علّة الذات و لو بالمفهوم و الاعتبار [ 1 ] .
و قول الرئيس : ما خلق اللّه المشمش مشمشا . أراد به أنّ ماهيّة المشمش ليست مجعولة تركيبيا لا أنّه ليس بمجعول أصلا ، لأنّ الجعل التركيبي يحتاج إلى المجعول و المجعول إيّاه ، و هذا الجعل لا يتحقّق بين الشيء و نفسه . [ 2 ]
شرح
[ 1 ] شرح المشاعر الصدريّة ، ص 245 .
[ 2 ] ممكن است كسى بگويد : در صورتى كه وجود هر متجددى مسبوق به وجود متجدد ديگر باشد ، نقل كلام مىشود در علت علتش ، لازم اين بيان تجدد حق و حدوث موجود ثابت محض و يا تسلسل است .
جواب آن كه تجدد اگر صفت ذاتى از براى موصوف خود باشد ، در تجدد و سيلان احتياج به مجدد ندارد و در صورتى كه تجدد ، صفت ذاتي باشد ، شىء در اين صفت احتياج به جاعل ندارد كه آن را به اين صفت متصف نمايد ، براى آن كه ذاتى ، محتاج به جعل نيست و ملاك جعل ، امكان و عدم ضرورت است ، همان طورى كه حقيقت وجود به حسب شأن متفاوت الحصول و داراى مراتب است ، همچنين بعضى از موجودات به حسب كون خارجى متدرج الوجود و داراى وجودى هستند كه عين سيلان است و تحقق خارجى آن به زوال جزئى و حدوث جزء ديگر منوط مىباشد ، هر متغيرى بايد به موجودى كه نفس تجدد و انقضا باشد منتهى شود و چون حركت و تغير و تجدد براى آن ثابت و دائمى است به اعتبار جهت ثبات مستند به وجود قديم ثابت و به اعتبار تصرم ، مبدأ صدور حركات عرضى است . اين حالت فقط از براى طبيعت جسمانى ثابت است و بس ؛ حركت و زمان ، تابع حقيقت جوهرياند اختلاف در اعراض از حصول شدت و ضعف در اصل طبيعت جوهر ناشى است ، اگر چنانچه مبدأ وجود اعراض ، طبيعت ثابت باشد و در اصل حقيقت جوهر تجدد و حركت فرض نشود ، بايد عرض واحد متصف به شدت و ضعف نشود . اختلاف در اعراض از قبيل اشتداد در يك نوع و يا انتقال از نوعى به نوع ديگر از حصول تغييرات و