و الشيخ - قدّس سره - اعترض على كلام المصنف : « و لا سبب لحدوثها » بوجوه ، و قال في آخر كلامه :
شرح
از براى طبيعت ، غير وجود تجددى وجودى متصور نمىباشد .
بنابراين ، طبيعت از معطى وجود استغنا ندارد و آن محرك وجود ، بايد امرى ثابت باشد جماعتى آن محرك عقلى را عقل عاشر و جمعى رب النوع و عقل عرضى مىدانند ، صدر المتألهين به واسطهء براهينى قائل به ارباب انواعاند « 1 » . از آن جائى كه موجود مادى و داثر ، فرع و رقيقت موجود مجرد عقلى است و نهايت و غرض از حركت ماديات ، اتصال به اصل خود مىباشد ، يك نحوه اتصالى كه ارباب تحصيل آن را ادراك مىنامند ، بين اين فرع و اصل خود موجود است و جميع قواى موجود در عالم ماده از آن عالم نازل مىباشند . جميع انواع مادي به ارباب انواع و عقول عرضي متصلاند و خطوط شعاعى معنوى از عقول قدسي به موجودات اين عالم متصل است و آن خطوط شعاعى روابط بين عالم معنا و عالم حساند .
مقوم و جهت بقاى هر طبيعتى جوهر فرد مجرد عقلانى است كه نسبتش به جميع افراد مادي على السواست و ذات هر موجود متجدد ، با فرد عقلانى و جوهر نورانى خود به حسب معنا متحد است و اين حركات متجدد مختلف مربوط به آن وجود عقلانى است ؛ ذات طبيعت از جوهر ثابت مفارق و جوهر متجدد هيولانى منتظم است و بواسطهء اتصال و اتحادش با فرد عقلانى محيط به شراشر وجود طبيعت ، وحدت و ثباتش محفوظ است و اين تغييرات و تبدلات ، موجب تبدل نوعى طبيعت و بودن هر طبيعت متحرك انواع غير متناهي نخواهد شد و اشراقات متوارد بر طبيعت از آن جهتى كه مرتبط به فرد عقلانى است ، ثابت و به اعتبار انتساب آن به طبيعت متجدد متغيّر است و اين خود از عجايب مباحث عقلي است « فاقرأ و ارقأ » « 2 » .
مثل حقيقت انسان در اين دنيا كه جسد و قواى مادي أو دائما در تغير و تبدل و اصل ثابت و
هامش
( 1 ) . ر . ك : الأسفار ، ج 2 ، صص 46 - 81 .
( 2 ) . اقتباس از حديث است كه در فضل قارى قرآن وارد است ، ر . ك : الكافي ، ج 2 ، ص 606 ، باب فضل حامل القرآن ، ح 11 .