و أمّا ما اختاره المصنّف فالحقّ الذي لا يأتيه الباطل و هو : أنّ الواجب تعالى لمّا كان مجرّدا عن المادّة و القوّة و الاستعداد ، فيكون عقلا و عاقلا و معقولا بالوجه الذي مرّ بيانه [ 1 ] و لمّا كانت الممكنات بأسرها مستندة إليه على الترتيب
شرح
[ 1 ] حقيقت مقدس حق چون به حسب وجود ، بسيط الحقيقة و جامع جميع نشآت و فعليات و مبدأ همهء كمالات است ، بايد در مقام ذات همهء مراتب وجودى مكشوف و معلوم او باشند و به نحو تفصيل به همهء عوالم وجودى عالم باشد ، به همين معنا اشاره فرموده است :وَ عِنْدَهُ مَفاتِحُ الْغَيْبِ لا يَعْلَمُها إِلَّا هُوَ« 1 » مفاتيح ، صور تفصيلى و غيب مقام ذات و غيب هويت حق و كنز مخفى است كه از آن به مقام لا اسم له و لا رسم له تعبير شده است . دليل بر عالم بودن حق به جميع عوالم ( به نحو تفصيل ) همان بودن اوست عقل بسيط و بسيط الحقيقه و واجد جميع شؤونات و كمالات . صدر المتألّهين از اين علم تفصيلى به علم عنايى تعبير فرموده است .
عنايت بنابر طريقهء صدر الدين كه قائل به علم تفصيلى در موطن ذات است ، عبارت از علم ذاتى حضورى كاشف از جميع اشيا به نحو تفصيل در مرتبهء ذات قبل از وجود موجودات مىباشد . برهان بر اين مطلب عظيم كه از مبتكرات اين علامه است ، توقف بر بيان مقدماتى دارد كه در كتب خود ، آن مقدمات را به طور كامل بيان فرموده « 2 » . آن مقدمات هم از مطالبى است كه در غير كتب اين حكيم متبحر شيعى اثنا عشرى موجود نمىباشد .
مقدمهء اول : آن كه موجوداتى كه داراى ماهيت كلىاند ، در مصداق بودن از براى مفاهيم مختلفند . برخى به حسب وجود خارجى بسيطند ، اگرچه در موطن عقل تركيب دارند .
بعضى از موجودات مركب از ماده و صورت خارجىاند و هر ماده و صورت خارجى هم به نحوى از انحاى اتحاد با هم متحدند . آن چيزى كه منشأ و مبدأ انتزاع جنس و فصل است ، وجود واحدى است كه داراى دو جهت يا بيشتر از دو جهت است ، ولى همهء جهات به يك وجود موجودند . مركبات موجود در عالم طبيعت اختلاف دارند ، ممكن است يك وجود به حسب قوت وجودى ، جامع همهء مفاهيم مختلف موجود در عالم طبيعت باشد و همهء
هامش
( 1 ) . الأنعام ( 6 ) : 59 .
( 2 ) . ر . ك : الأسفار ، ج 6 ، صص 264 به بعد ؛ ج 7 ، صص 55 - 57 .