لا يشوبه شيء غير الوجود . »
شرح
فصل نيست ، حد ندارد و تمام جهاتى كه از ناحيهء حد مىآيد در او منفى است ، حد و نهايت و نقص و اتصاف به عموم و خصوص امكانى از لوازم و تبعات ماهيت است . و چون صرافت دارد ، فاعل ندارد ، قهرا غايت هم ندارد و چون ماده ندارد ، صورت هم ندارد ، بلكه حقيقت ذاتش فعليت محض و كمال و از براى وجودات امكانى صورت است و چون فعليت من جميع الجهات است و تمام فعليات از اوست ، به همين جهت اظهر الاشياست و چون اظهر الاشياست ، معرف و كاشف ندارد و چون علت ندارد ، برهان هم ندارد و حقيقت ذاتش برهان است بر جميع اشياءاللَّهُ نُورُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ« 1 » ، قال في حقّه أكمل الخلائق بعد رسول اللّه : « يا من دلّ على ذاته بذاته و تنزّه عن مجانسة مخلوقاته » « 2 » .
صرافت وجود ، با عدم محدوديت و عدم تناهى وجود « شدة و عدة و مدّة » مساوق است ، حقيقت حقهء حق ، از سنخ خود در دار وجود ثانى ندارد ، وجودات محدود ظهور و تفصيل همان اجمال و فرق آن جمع و كثرت آن وحدت مىباشند . و قال في حقه سيد الشهداء روحى و جسمى له الفداء : « عميت عين لا تراك الغيرك من الظهور » « 3 » . مرحوم حاج شيخ محمد حسين كمپانى فرموده است :و هو بذاته دليل ذاته * أصدق شاهد على إثباته
فهو لقدس ذاته و عزّته * صرف وجوده دليل وحدته « 4 »
غيرتش غير در ميان نگذاشت * زين سبب اصل جملهء اشيا شداز بيانات قبلى به منصهء ظهور و بروز رسيد كه حقيقت حقهء حق تعالى در نهايت اطلاق و صرافت ذات و محوضت فعليت و وجود است ، و هر وجودى كه داراى صرافت من جميع الجهات باشد ، از جميع حدود ماهوى منزّه و مبرّا است و هر فعليتى كه در دار وجود معقول باشد ، آن حقيقت بيهمال ، آن فعليت را به نحو اتم و اعلا واجد است . چنين
هامش
( 1 ) . النور ( 24 ) : 35 .
( 2 ) . جزو دعاى معروف صباح است . ر . ك : بحار الأنوار ج 84 ، ص 339 ، ح 19 .
( 3 ) . جمله « الغيرك من الظهور » قبل از جمله « عميت عين لا تراك عليها رقيبا » است . ر . ك : إقبال الأعمال ، ص 349 .
( 4 ) . تحفة الحكيم ، ص 102 .