بالذات و الأثر بالحقيقة للعلّة ؛ لأنّ للجاعل أثرا في الخارج و أثره أمر عينى بالاتّفاق لا أمر اعتباري ، فتدبّر .
قال الشيخ - قدس سره - :
« و المصنّف استدلّ بوجود جزئي خارجي متشخص من ذلك الكلّي العامّ
شرح
متكثرات و جزئيات را ندارد .
چنين مفهومى صلاحيت دارد كه در ذهن معروض كليت و در خارج معروض جزئيت واقع شود ، اگر به ماهيت امرى غير از سنخ ذات خودش كه تشخص ، ذاتى آن باشد و ملاك امتناع صدق بر كثيرين ، در مرتبهء ذات آن محقق باشد منضم نشود ، بايد ماهيت بوجه من الوجوه تشخص پيدا ننمايد . تخصصات مفهومى متوارد بر طبيعت هيچ وقت ماهيت را جزئى و متشخص نمىنمايند .
به عبارت ديگر هيچ ماهيتى از ماهيات در مرتبهء ذات و ذاتيات از صدق بر متكثرات و انطباق بر متعددات ابا ندارد ، اعتبار هر مفهوم و انضمام هر طبيعت كلى از طبايع امكانى بر ماهيت ، موجب جزئيت و تشخص نمىشود ، چون ضم كلى به كلى اگرچه موجب تميز مىشود ، ليكن سبب و علت تشخص نخواهد شد ؛ چون اين كلام در هر طبيعت و ماهيتى جارى است و تشخص در مرتبهء ذات هيچ طبيعت امكانىيى نيست ، اگر وجود ، خارجيت نداشته باشد و امرى اعتبارى باشد ، بايد هيچ ماهيتى متشخص و جزئى نشود ، چون تشخص و جزئيت و ملاك امتناع صدق بر متكثرات و متعددات ، امرى خارج از طبايع امكانى و ماهيات مرسل است ، و مادامى كه وجود كه عدم صدق آن بر متكثرات و ملاك و منشأ اتصاف به جزئيت ، فطرى و ذاتى آن است به ماهيت منضم نشود ، هيچ طبيعت كليهاى متشخص نخواهد شد .
به نظر تحقيق ، صدق بر كثيرين نيز از مرتبهء ذات ماهيت خارج است ، چون نفس ذات ماهيت « من حيث هي هي ليست إلّا هي موجودة و لا معدومة لا واحدة و لا كثيرة » . اتصاف ماهيت به اين عنوان نيز احتياج به امرى غير از اين سنخ دارد ، بايد صادر از جاعل تام ، امرى غير از سنخ طبايع كلى و مفاهيم ماهوى باشد كه ماهيت به اعتبار اتحاد با آن چيز در خارج و انضمام به آن در ذهن به عناوين مذكور متصف شود .