و يصدق هي عليه في الخارج و يعرض مفهومه عليها [ 1 ] عروضا في الذهن بحسب
شرح
الشواهد الربوبيه « 1 » المظاهر الالهيه « 2 » و تفسير قرآن « 3 » و بعضى از كتب ديگر خود قائل به تشكيك خاص الخاصى است ، يعنى بر طبق مسلك اهل توحيد ، تشكيك در مظاهر قائل است و وجود را واحد شخصى مىداند . ما از براى روشن شدن عبارت مشاعر « إنّ الوجود مع كونه أمرا شخصيا » از ذكر قول فهلويون از حكما و محققان از عرفا ناچاريم .
[ 1 ] في بعض النسخ : و يعرض مفهومه لها .
حاصل قول فهلويون آن است كه حقيقت وجود ، داراى مراتب مختلف مقول به تشكيك است . و مراتب وجودى از عقل اول تا هيولاى اولى متصل به يكديگر و فرق بين مراتب وجودى به شدت و ضعف است . و اين حقيقت يك مرتبهاى دارد كه آن عبارت است از حقيقت وجود به شرط لا كه از جميع تعينات ماهوى معرّاست و اين مرتبهء از وجود ، صرف و بسيط و تام و فوق التمام است ، مصداق وجود ، به اين يك مرتبه منحصر نيست . موجودات طرّا - از عقول طولى و عرضى و نفوس ناطقه و وجودات برزخيه على اختلاف المراتب - معاليل حقاند و ليكن چون فرق بين مراتب به شدت و ضعف است ، همهء اين مراتب از سنخ واحدند .
قائلان به اين قول تصريح كردهاند به اين كه وحدت حقيقت وجود ، اطلاقى و وحدت اطلاقى ، مساوق با وحدت شخصى است . و گفتهاند : كثرت در مراتب طولى چون از مقتضيات اصل حقيقت است ، برگشتش به اصل واحد است ، لذا چنين كثرتى در وحدت اصل حقيقت وجود قادح نخواهد شد .
و گفتهاند : با اين كه اصل حقيقت وجود صاحب وحدت اطلاقى و وحدت اطلاقى مساوق با وحدت شخصى مىباشد ، معذلك يك مرتبهء از اين حقيقت واجب است و بقيهء مراتب محدود به حدود ماهوى ، سلاسل ممكنات و انّيات جايزات را تشكيل مىدهند . اين كه
هامش
( 1 ) . الشواهد الربوبيه ، صص 51 - 52 .
( 2 ) . همان ، صص 72 - 73 . ملا صدرا در كتب خود قول عرفاء را اختيار نموده است و در اين كتاب همان طريقه را مشى نموده است . شارح محقق توجه به اين مطلب كما هو حقه نداشته است و اين مطلب مهم را شرح و بسط نداده است . ما در طى اين حواشى اين قبيل از مسائل را به طور كامل متعرض خواهيم شد .
( 3 ) . ملّا صدرا ، تفسير القرآن الكريم ، ج 1 ، صص 63 - 64 و ج 4 ، صص 356 - 363 و 393 - 396 .