« دليل اوّل باطل است چون دو صفحهء همانند كه روى هم قرار گيرند . اگر صفحهء روئين را بطور مستقيم كه هيچ طرفى از آن نسبت به طرف ديگر ، انحراف پيدا نكند ، بخواهند يكباره با كشاندن از صفحهء زيرين جدا كنند ، جدا نخواهد شد ؛ و اين به تجربهء اهل صنعت ثابت شده است و اگر در حال برداشتن صفحهء روئين ، براى يك سمت آن انحرافى باشد پس از جدا شدن آن دو صفحه از هم خلاء بوجود نخواهد آمد ، چون به لحاظ انحرافى كه براى يك طرف آن است ، در اوّلين لحظهء تفكيك ، هوا به داخل آن راه پيدا كرده است . دليل دوّم هم باطل است ، چون انتقال جسم از مكانى به مكان ديگر ، در صورتى اثبات خلاء مىنمايد كه تخلخل و تكاثف حقيقى « 1 » وجود نداشته باشد و گرنه با تكاثف هواى سمت « منتقل اليه » و تخلخل هواى « منتقل عنه » احتمال وجود خلاء از بين مىرود ضمنا آنچه كه بعضى گفتهاند خلاء چون قابل اندازهگيرى است پس مقدار است نه خلاء ، حقيقت دارد چون خلائى كه نصف يا دو برابر خلاء ديگر است بفرض كسى بستگى ندارد » « 2 »
« نتيجهء بحث »
چنانچه آورديم ، فخر رازى در « محصّل » قائل بجواز خلاء است و تصريح مىكند كه خلاء به اعتقاد من ، امرى ممكن است و فقط ارسطو و پيروانش وجود خلاء را محال دانستهاند « 3 » .
سپس دو دليل در اثبات خلاء ارائه داد و خواجه طوسى در « تلخيص المحصّل » ، دلائل او را ابطال نمود و بيان داشت كه وجود خلاء محال است ، به تفصيلى كه گذشت .
ولى فخر رازى در المباحث المشرقيّه ، اعتقاد پيدا نموده كه خلاء محال است او در اين كتاب دلايل قائلين بوجود خلاء را - حدود ده دليل - ذكر مىكند و تمام آنها را ابطال مىنمايد ، هفت دليل هم در ممتنع بودن خلاء مىآورد ، بعنوان نمونه دو مورد از المباحث المشرقيّهء او
هامش
( 1 ) . تخلخل و تكاثف حقيقى آن است كه بدون ورود و خروج چيزى در جسمى حجم آن كمى و زيادى پيدا كند .
( 2 ) . اقول : اءذا رفعت الصفحة عن مثلها مستويا من غير ميل الى جانب ارتفعت التّحتانيّه معها و ذلك ممّا يستعمله اهل الحيل فى مقاصدهم ثم اءذا مالت الى جانب البعض ارتفع كثير من البعض الأخر و دخل الهواء فى الوسط و أمّا الجسم المنتقل من مكان الى مكان فيلزم المحال الّذى ذكره ، لولا التّخلخل و التّكاثف الحقيقيان . . .
بعضها ضعف بعض . . . خواجه نصير طوسى - تلخيص المحصّل - ( حاشيهء محصّل ) انتشارات حسينيّه - مصر 1323 ه - صفحهء 95 .
( 3 ) . . . . الخلاء جايز عندنا . . . . خلافا لأرسطاطاليس و اتباعه . . . فخر رازى - محصّل - مطبعة الحسينيّه - مصر 1323 ه - صفحهء 95 .