مىآوريم :
« 1 - از جمله دلائل ابطال خلاء اين است كه اگر شيشهء پر از آب را در هوا وارونه كنيم ، با خارج شدن آب ، هوا به تكلّف ، داخل آن ظرف مىگردد و قسمت خالى آن را اشغال مىكند در حالى كه اگر خلاء وجود مىداشت ، هوا ، مكان ديگر خالى از فضا را اشغال مىنمود ، نه اينكه بتكلّف داخل شيشه گردد » « 1 » .
2 - قائلين بجواز خلاء كه گفتهاند :
« اگر عالم ملاء مىبود ، انتقال جسمى از مكانى به مكان ديگر ممتنع مىبود ، چون يا موجب تداخل و يا مستلزم دور مىگرديد درست نيست ، زيرا انتقال هريك از دو جسم ، سبب انتقال ديگرى نيست ، تا موجب دور باطل گردد ، بلكه فقط حركت جسم اوّل سبب حركت جسم دوم يعنى هوا است ، هرچند آن دو حركت در يك زماناند ، نظير حركت انگشت و انگشترى كه فقط حركت انگشت علت حركت انگشترى است » « 2 » . با اين وجود كه فخر رازى توجّه به ضعف اين دليل داشته است در « محصّل » آن را در اثبات خلاء به كار گرفته است .
بنابراين قول فخر رازى در « المباحث المشرقيّه » چون موافق با نظر خواجه است ، سبب تقويت نظر خواجه و ضعف قول فخر رازى خواهد بود كه در « محصّل » اظهار داشته است .
هامش
( 1 ) . . . . لو أمكن الخلاء لجاز فى بعض الأوقات أن تكّب القارورة فى موضع يكثر فيه الخلاء فينزل الماء بسهولة فيندفع الهواء الى الأماكن الخالية و لا يصعد الهواء الى القارورة . . . لأنّ الهواء مادام به حد المواضع الفارغة خارج الأناء فأنّه لا يتكلّف الصعود اليها . . . . فخر رازى - المباحث المشرقيه - مكتبة الأسدى - طهران 1966 - ج 1 - صفحهء 16 .
( 2 ) . . . . أنّ الجسم ينتقل الى مكان الهواء عند انتقال الهواء الى مكانه و قولهم : يلزم منه توقّف حركة كل واحد من الجسمين على حركة الجسم الأخر ، أن ارادوا به : أنّ كلّ واحد منهما سبب للأخر فذلك غير صحيح بل السّبب فى تحرّك الجسم الثّانى تحرّك الجسم الأوّل . . . . فخر رازى - المباحث المشرقيّه - مكتبة الأسدى - طهران 1966 - ج 1 - صفحهء 242 .