اختلاف خواجه و فخر رازى در كيفيّت تشخّص هيولى و صورت
در اينكه تشخّص هيولى و صورت به چه چيز است ، از جمله مسائل اختلافى ميان خواجه و فخر رازى است . اين اختلاف در تفسير فقرهاى از كلام بو على آمده است ، ازاينرو ، ابتدا كلام بو على و سپس به بيان اختلاف نظر خواجه و فخر رازى مىپردازيم .
بو على در « اشارات » پس از فراغت از اين مسئله كه صورت ، جزء علّت هيولى است ، مسئلهء تشخّص هيولى و صورت را عنوان نموده و مىگويد :
« تشخّص هريك از هيولى و صورت ، به ديگرى است به اين ترتيب كه هيولى سبب تشخّص صورت و صورت سبب تشخّص هيولى مىباشد . . . » « 1 » .
فخر رازى در « شرح اشارات » خود مىگويد :
« بو على اين كلام را در دفع يك اعتراض احتمالى آورده است و آن اينكه : تشخّص صورت كه به مادّه است ، اگر تشخّص مادّه هم به مادّه ديگرى باشد ، موجب تسلسل باطل مىگردد . ولى اگر تشخّص هريك از هيولى و صورت به ديگر مىباشد . چنين محذورى لازم نمىآيد . اگر كسى بگويد : تشخّص هريك از هيولى و صورت به ديگرى ، موجب دور باطل است ، جواب آن است كه ذات هريك سبب تشخّص ديگرى است ، نه كه تشخّص هريك سبب تشخّص ديگرى باشد . اگر گويند اين جواب كافى نيست زيرا حكم به اينكه ذات هريك از هيولى و صورت ، علّت تشخّص ديگرى باشد فرع بر انضمام ذات هريك با ذات ديگرى است ، كه بدون تشخّص ذات آنها ، ممكن نخواهد بود ، چون ذات غيرمتشخّص - مطلق - كه موجود نيست ، قابليّت انضمام با امر ديگر را ندارد . جواب اين اشكال آن است كه انضمام دو امر مطلق - غيرمتشخّص - ممكن است . « وجود » و « ماهيت » تركيب انضمامى دارند و انضمام آنها به يكديگر متوقّف بر وجود آنها نيست ، و گرنه بايد « ماهيّت » در قبل از انضمام به وجود ، موجود باشد و براى وجود هم ، وجود ديگرى باشد كه موجب تسلسل باطل است . بنابراين علّيت ذات مطلق هريك از هيولى و صورت در تشخّص ديگرى ممكن است » « 2 » .
هامش
( 1 ) . . . . و تشخّص بها الصّورة و تشخّصت هى ايضا بالصورة . . . بو على - اشارات - نقل از شرح اشارات خواجه - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 2 - صفحهء 150 .
( 2 ) . . . . زعم الشّيخ أنّ كل واحد منهما اعنى الهيولى و الصّورة يتشخّص بالأخر و لا يقتضى الدّور ، لأنّ ذات كل واحد منهما علّة لتشخّص الأخر . . . لقائل أن يقول : تشخّص كل واحد منهما بذات الأخر ، متوقّف على انضمام ذات كل واحد منهما الى ذات الأخر و ذلك الأنضمام متوقّف على تشخّص كلّ واحد منهما ، فأنّ المطلق غير موجود . . .
و الجواب : أنّ انضمام الوجود الى الماهيّة لا يتوقّف على صيرورة كل واحد منهما موجودا . . . فخر رازى - شرح اشارات - المطبعة الخيريّه - المصر 1325 ه - ج 1 - صفحهء 61 .