تشكيك فخر رازى بر دليل بو على در امتناع انفكاك هيولى از صورت جسميّه و جواب خواجه به آن .
دليلى كه بو على در امتناع انفكاك هيولى از صورت جسميّه آورده ، فخر رازى بر آن دليل اعتراضى وارد مىكند و خواجه جواب مىدهد ، ابتدا دليل بو على را مىآوريم ، بعد اختلاف خواجه و فخر رازى را بيان خواهيم كرد .
بو على در « اشارات » بر اينكه انفكاك هيولى از صورت جسميّه ، محال است ، چنين استدلال مىكند :
« هيولى داراى مكان و وضع - اشارهء حسّى - است ، مكان و وضع ، بدون صورت جسميّه ، ممكن نيست . پس انفكاك هيولى از صورت جسميّه ممكن نخواهد بود . بيان مطلب آنكه ، هيولاى فاقد صورت جسميّه ، فاقد « اشاره » است و با حلول صورت جسميّه ، قابل اشارهء حسّى مىگردد - چون جسم داراى اشارهء حسّى است - و لذا نياز بحصول در مكانى دارد - چون شىء فاقد مكان ، قابل اشاره نيست - حصول در مكان مطلق كه معقول نيست . حصول در مكان خاصّ هم نياز به مرجّح دارد و مرجّحى هم در كار نيست ، زيرا احتمال اينكه : « قبول اشاره » براى هيولى به لحاظ اينكه صورت در اين مكان به آن پيوسته است ، درست نيست ، چون هيولى در قبل از حلول صورت ، در مكانى نبوده است . و اين احتمال هم كه بگوئيم به لحاظ پيوستگىيى كه هيولى از قبل با صورت داشته ، داراى مكانى بوده و در اتّصال مجدّد به صورت ، مكان قبلى ، سبب تعيّن مكان بعدى آن گردد ، نيز باطل است چون هيولى مجرّد فرض شده و اتّصال به صورت از قبل ، منافى با فرض تجرّد آن است . پس معلوم شد كه انفكاك هيولى از صورت جسميّه ممكن نيست » « 1 »
فخر رازى بر اينكه اين بيان بو على در امتناع انفكاك هيولى از صورت جسميّه ، درست نيست ، چنين مىگويد : « گرچه صورت جسميّه ، موجب مىگردد كه مادّه ، داراى مكان و وضع گردد ، ليكن چنان نيست كه در حال تجرّد از صورت جسميّه مكان و وضع براى مادّه ، غيرممكن باشد ، چون مادّهء مجرّد از صورت جسميّه ، ممكن است به صفات ديگرى - غير از صورت جسميّه - متّصف باشد و آن صفات ، سبب گردند تا مادّه ، داراى مكان و وضع گردد و مكان و وضع قبل از حلول صورت ، سبب تعيّن مكان و وضع بعد از حلول صورت جسميّه ، خواهند
هامش
( 1 ) . . . . فلو فرضنا هيولى بلا صورة و كانت بلا وضع ثمّ لحقتها الصّورة فصارت ذات وضع مخصوص . فليس يمكن أن يقال أنّ ذلك لأنّ الصّورة لحقتها هناك . . . لأنّها مجرّدة بحسب هذا الفرض . . . بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه نصير بر اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 2 - صفحهء 93 .