تشكيك فخر رازى بر استدلال بو على بوجود هيولى و جواب خواجه به آن .
بو على دليل فصل و وصل را در اثبات « هيولى » ذكر مىكند و فخر رازى بر دلالت آن تشكيك وارد مىنمايد و خواجه جواب مىدهد ، ابتدا كلام بو على را ذكر كرده و سپس به بررسى اختلاف خواجه و فخر رازى مىپردازيم .
بو على در « اشارات » ، دليل فصل و وصل را در اثبات هيولى چنين بيان مىكند :
« جسيم بسيط - مانند آب - در حدّ ذات خود متّصل است ، گاه انفصال عارض بر آن مىگردد و با عروض انفصال ، اتصال آن زايل مىشود ، پس انفصال ، عارض بر اتصال نبوده است ، چون « قابل » با عروض مقبول ، زايل نمىگردد . بعلاوه اتّصال ضدّ انفصال است ، چگونه ممكن است ، ضدّ ، قابل ضدّ خود باشد ، همانگونه كه اتّصال ، قابل اتّصال هم نمىباشد ، چون چيزى « قابل » خودش نمىباشد ، قوّهء قبول انفصال در جسم ، قبل از عروض انفصال ، موجود بوده است و آن قوّه عبارت از اتّصال نيست ، بلكه چيزى است كه قابل اتصال و انفصال هردو است و آن هيولى است » « 1 » .
فخر رازى اعتراض خود را بر اين دليل بو على كه در اثبات هيولى آورده چنين بيان مىكند :
« اگر براى اتّصال واحد جسم ، مادّهء واحده باشد ، و پس از عروض انفصال ، آن مادّهء واحده ، بوحدت قبلى خود باقى بماند ، داراى دو تالى فاسد است :
1 - اگر با بقاء مادّه ، بوحدت قبل از انفصال ، صورت جسميّه هم ، بوحدت قبلى خود باقى بماند ، لازم مىآيد مادّه و صورت هريك از دو جزء حادث بعد از انفصال عين مادّه و صورت ديگرى باشد كه باطل است .
2 - اگر با بقاء مادّه بوحدت قبل از انفصال ، صورت جسميّه بوحدت قبلى خود باقى نماند ، لازم مىآيد ، حلول دو صورت بر مادّهء واحد كه محال است - چون جمع مثلين است - و اگر ماده با عروض انفصال ، بوحدت قبل از انفصال خود باقى نماند ، لازم مىآيد كه جسم بكلّى معدوم گردد - چون موجب انفصال مادّه و صورت هردو است - درحالىكه چنين نيست . اگر تعدّد صورت جسميّه ، پس از انفصال ، موجب احتياج صورت بمادّه باشد ، لازم مىآيد تعدّد مادّه هم پس از انفصال ، احتياج به مادّهء ديگر پيدا كند كه موجب تسلسل باطل است . و اگر براى اتّصال واحد جسم مادّهء واحد نباشد لازم مىآيد ، بحسب تقسيمات نامتناهى براى آن ، موادّ نامتناهى
هامش
( 1 ) . . . . أنّ للجسم مقدار . . . متّصلا ، قد يعرض له انفصال و انفكاك و تعلم أنّ المتّصل بذاته غير القابل للأتّصال و الاءنفصال . . . فاءذن قوّة هذا القبول غير وجود المقبول بالفعل . . . بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه بر اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 2 - صفحهء 36 ببعد .