استدلال فخر رازى بر ابطال هيولى و جواب خواجه به آن
فخر رازى پس از تشكيك بر دليل وجود هيولى - كه بيان آن گذشت - دليل بر ابطال هيولى مىآورد و خواجه پاسخ داده و دليل او را ردّ مىكند . ابتدا كلام فخر رازى ، سپس كلام خواجه را مىآوريم .
فخر رازى در « شرح اشارات » در ابطال هيولى ، چنين مىگويد :
« با فرض وجود هيولى ، اگر هيولى به استقلال داراى مكان باشد ، صورت جسميّه هم كه به استقلال حاصل در مكان است ، پس صورت جسميه مثل هيولى خواهد بود بنابراين از حلول صورت در هيولى ، جمع مثلين لازم خواهد آمد كه محال است و باز چون هردو به استقلال حاصل در مكاناند ، اولويّتى در اينكه صورت ، حالّ ، و هيولى محلّ باشد ، نخواهد بود . و اگر مكان براى هيولى به تبع حصول صورت جسميّه در مكان باشد ، هيولى صفتى خواهد بود ، حالّ در صورت جسميّه ، ديگر حلول صورت در هيولى ، مفهومى نخواهد داشت . و اگر هيولى داراى مكان نباشد ، ديگر ممكن نيست ، صورت جسميّهء داراى مكان ، در هيولاى فاقد مكان حلول نمايد و با ابطال اين تقسيمات معلوم گرديد كه قول بوجود هيولى ، قولى است باطل » « 1 » .
خواجه در جواب اين دليل كه فخر رازى در ابطال هيولى آورده چنين مىگويد :
« فخر رازى با فرض وجود هيولى تقسيماتى برشمرد ، و با ابطال آن تقسيمات نتيجه گرفت كه قول بوجود هيولى قولى است باطل . درحالىكه تقسيماتش حصرى نيست . قسم ديگرى در ميان تقسيمات او وجود دارد كه منجر به ابطال هيولى نمىگردد ، زيرا در اين فرض كه هيولى به تبع ، داراى مكان باشد ، دو احتمال موجود است ، يكى آنكه ، مكان براى هيولى به تبعيّت حصول صورت جسميّه در مكان باشد ، و اين احتمال را به اين بيان باطل نمود كه هيولى چون صفت صورت جسميّه خواهد بود ، ديگر حلول صورت در هيولى امكان نخواهد داشت ، احتمال ديگر اين است كه مكان براى هيولى به شرط حلول صورت جسميّه در آن باشد ، اين احتمال باطل نيست ، زيرا صورت ، جزء علّت هيولى است ، پس وجود هيولى كه بتبع صورت
هامش
( 1 ) . . . . هذه الهيولى اءمّا أن يكون لها حصول فى الحيّز ، كان ذلك محال ، أمّا اوّلا فلأنّ حلول الجسميّه فيها يلزم منه اجتماع المثلين ، و أمّا ثانيا فلأنّه لا يكون احدهما بالحالّية و الأخرى بالمحليّة اولى من العكس . و أمّا أن كان على سبيل التبعيّة فذلك بأن يقال : الجسميّه تحصل بذاتها فى الحيّز و تلك الهيولى تحصل فى ذلك الحيّز تبعا لحصول الجسميّة فيه . . . كانت الهيولى صفة حالّة فى الجسم . . . فاستحال كون الجسميّه حالّا فى الهيولى و أمّا أن لم تكن الهيولى حاصلة فى الحيّز . . . استحال أن تكون الجسميّة حالّة فى الهيولى . . . فخر رازى - شرح اشارات - المطبعة الخيريّه - المصر 1325 ه - ج 1 - صفحهء 11 .