مناسبت « رسم » ناميده است كه بجزء صورى آن اخلال وارد شده است ، ولى اگر آن را حدّ ناقص مىناميد بهتر بود « 1 » » .
4 - به اعتقاد خواجه ، در عكس مستوى ، بقاء صدق فقط ، در صحّت عكس ، كافى است و شرط بقاء كذب لازم نيست .
بو على در « منطق اشارات » در تعريف و شرايط عكس مستوى چنين آورده است :
« عكس مستوى آن است كه محمول قضيّه ، موضوع و موضوع آن ، محمول قرار گيرد با بقاء كيفيّت - ايجاب و سلب - و با بقاء صدق و كذب قضيّهء اصل » « 2 » .
خواجه در « شرح منطق اشارات » مىگويد :
« بقاء كذب ، لازم نيست چون قضيّهء عكس ، لازم قضيّهء اصل است ، لازم گاه اعمّ است ، از اينرو ، كذب ملزوم ، موجب كذب لازم نخواهد بود . در قياس استثنائى متّصل هم كذب ملزوم ، - رفع مقدم - نتيجه ندارد . مثلا قضيّه « هر حيوانى انسان است » كاذب است ، ولى عكس آن « بعضى از انسانها حيوانند » صادق مىباشد . بقاء كذب كه در « اشارات » بر شرايط عكس مستوى افزوده شده ، اشتباه است خواه از بو على باشد يا از ناسخ » « 3 » .
ما ازاينرو فقط بقاء صدق را در عكس مستوى از نظريات خاصّهء خواجه آوردهايم چون تصريح به آن كرده است .
هامش
( 1 ) . . . . اءذا تغيّر ترتيبها . . . كان التّعريف رسما للاءخلال بجزئها الصّورىّ و لو قال كان المركّب حدّا ناقصا كان اولى . . . علامهء حلّى - جوهر النّضيد - انتشارات جار اللّهى - تهران - بازار بين الحرمين - صفحهء 195 .
( 2 ) . العكس هو أن يجعل المحمول من القضيّه موضوعا و الموضوع محمولا مع حفظ الكيفيّة و بقاء الصّدق و الكذب بحاله . . . بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه بر اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 1 - صفحهء 196 .
( 3 ) . . . اشتراط الكذب فيه فمستدرك . . . من الموادّ الكاذبة ما يصدق عكسها لقولنا : كل حيوان انسان فانّه كاذب و عكسه . . . صادق فزيادة الكذب فى الكتاب سهو . . .
خواجه نصير الدين طوسى - شرح اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 1 - صفحهء 196 .