در « متناقضان » و در آن يك مسئله است .
اعتراض فخر رازى بر شرطيّت وحدات هشتگانه در تناقض و جواب خواجه از آن :
بو على و حدات هشتگانه را شرط درستى تناقض معرّفى مىكند فخر رازى وحدت موضوع و محمول را كافى مىداند بقيّهء وحدات را به موضوع و محمول ارجاع مىدهد خواجه به اين اعتراض او پاسخ مىگويد ابتدا كلام بو على سپس بيان فخر رازى و خواجه را مىآوريم .
بو على در « منطق اشارات » در مورد تناقض مىگويد :
« دو قضيّه كه در كلّيت و جزئيّت و در ايجاب و سلب باهم اختلاف داشته باشند بطورى كه صدق يكى موجب كذب ديگرى مىگردد باهم متناقضاند . شرط تقابل ايجاب و سلب در متناقضان آن است كه در هريك از آن دو قضيّه امرى رعايت شود كه در ديگرى رعايت مىگردد ؛ از آن جمله است رعايت وحدات هشتگانه : وحدت در موضوع ، در محمول ، در شرط ، در اضافه ، در جزء و كلّ ، در قوّه و فعل ، در مكان و در زمان . . . » « 1 » .
اعتراض فخر رازى بر اين كلام بو على اين است كه :
« لازم نيست وحدات هشتگانه در تناقض محقّق باشند بلكه وحدت موضوع و وحدت محمول كفايت مىكند و وحدات ششگانهء ديگر بعضى به وحدت موضوع برمىگردند و بعضى به وحدت محمول ، بدين قرار كه : وحدت در « اضافه » مربوط به وحدت در محمول است مثلا اين دو قضيّه « زيد پدر است و زيد پدر نيست » به اين جهت متناقض نيستند كه در اوّلى مراد پدر عمرو است و در دوّمى پدر بكر كه به عدم اتّحاد در محمول برمىگردد . وحدت « در قوّه و فعل » راجع به وحدت در محمول است مثلا در اين قضيّه « شمشير برنده است » مراد صلاحيّت برندگى آن است . ولى در قضيّه « شمشير برنده نيست » مراد فعليّت برندگى آن است كه عدم تناقض اين دو قضيّه ناشى از عدم اتّحاد در محمول است همچنين وحدت در « جزء و كل » كه مربوط به وحدت موضوع است ، وقتى مىگوئيم : زنگى سياه است يعنى ظاهر اندامش سياه است وقتى هم كه مىگوئيم زنگى سياه نيست - يعنى دندانش سياه نيست عدم تناقض به لحاظ عدم وحدت موضوع در اين دو قضيّه است . وحدت « در شرط » كه مربوط به وحدت موضوع است مثلا اين
هامش
( 1 ) . . . . التنّاقض هو اختلاف تضيتين با ايجاب و السّلب ، يقتضى لذاتها أن يكون . . . احدهما صادقا و الأخر كاذبا . . .
و مراعاة التّقابل أن تراعى فى كلّ واحدة من القضيّتين ما تراعيه فى الأخرى . . . حتّى يكون المحمول و الموضوع و . . . و الشّرط و الأضافة و الكلّ و الجزء و القوّة و الفعل و المكان و الزّمان . . . غير مختلف . . . بو على - اشارات - نقل از شرح خواجه بر اشارات - انتشارات حيدرى - تهران 1379 ه - ج 1 - صفحهء 177 و 179 .